Adhyaya 380

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अद्वैतव्रह्मविज्ञानं नमोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गीतासारः अग्निर् उवाच गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं कृष्णो ऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణములో ‘అద్వైత బ్రహ్మవిజ్ఞానం’ నామక మూడు వందల డెబ్బై తొమ్మిదవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది. ఇక మూడు వందల ఎనభైవ అధ్యాయము ‘గీతాసారం’ ప్రారంభము. అగ్ని పలికెను—సర్వ గీతోపదేశములలో ఉత్తమోత్తమమైన గీతాసారమును నేను వివరించెదను; కృష్ణుడు పూర్వము అర్జునునకు చెప్పినది, భోగమోక్షప్రదమైనది।

Verse 2

श्रीभगवानुवाच गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः आत्माजरो ऽमरो ऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत्

శ్రీభగవానుడు పలికెను—ప్రాణము పోయినదైనా పోనిదైనా దేహధారి శోకించదగినవాడు కాదు. ఆత్మ అజుడు, అజరుడు, అమరుడు, అభేద్యుడు; కనుక శోకాది భావములను విడిచిపెట్టవలెను।

Verse 3

ज्ञानात् सौवीरभूपतिरिति ख , ञ च पठतां भुक्तिमुक्तिदमिति ख ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते सङ्गात् कामस्ततः क्रोधः क्रोधात्सम्मोह एव च

విషయములను పదేపదే ధ్యానించు పురుషునకు వాటియందు ఆసక్తి కలుగును. ఆసక్తి నుండి కామము, దానినుండి క్రోధము; క్రోధమునుండి ఘోర మోహము పుడును।

Verse 4

अम्मोहात् स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गान्मोक्षकाभी च कामनुत्

మోహమునుండి స్మృతి విభ్రంశము కలుగును; బుద్ధి నాశమైతే మనిషి నశించును. దుస్సంగమువలన కలుగు హానిని సత్సంగము తొలగించును; సత్సంగమునుండి మోక్షకాంక్ష జనించును।

Verse 5

कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी

కామత్యాగం వలన మనిషి ఆత్మనిష్ఠుడై స్థిరప్రజ్ఞుడని చెప్పబడతాడు. సమస్త భూతాలకు ‘రాత్రి’యైన ఆ స్థితిలో సంయమీ జాగ్రత్తగా ఉంటాడు.

Verse 6

यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते

సాధారణ భూతాలు జాగ్రత్తగా ఉండే స్థితి దర్శనశీల మునికి రాత్రి వంటిది. ఆత్మలోనే సంతుష్టుడైన వానికి చేయవలసిన బద్ధకర్తవ్యం ఉండదు.

Verse 7

नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश् चनः तत्त्ववित्तु महावहो गुणकर्मविभागयोः

హే మహాబాహో! తత్త్వవేత్తకు ఇక్కడ చేసిన కర్మ వల్ల ఏ ప్రయోజనం లేదు, చేయకపోయినా ఏ నష్టం లేదు; ఎందుకంటే అతడు గుణ-కర్మ విభాగాన్ని యథార్థంగా తెలుసుకొంటాడు.

Verse 8

गुणा गुनेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति

‘గుణాలు గుణాలలోనే ప్రవర్తిస్తాయి’ అని తెలుసుకొని అతడు ఆసక్తి చెందడు. జ్ఞానరూప నావ ద్వారానే అతడు సమస్త పాపం మరియు దుఃఖాన్ని దాటి పోతాడు.

Verse 9

ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते ऽर्जुन ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः

హే అర్జునా! జ్ఞానాగ్ని సమస్త కర్మలను భస్మం చేస్తుంది. బ్రహ్మలో కర్మలను సమర్పించి, ఆసక్తిని విడిచి కర్మచేసేవాడు పవిత్రుడవుతాడు.

Verse 10

लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि

సర్వభూతాలలో ఆత్మను, ఆత్మలో సర్వభూతాలను దర్శించువాడు పాపంతో లిప్తుడు కాడు—నీటితో తడవని పద్మపత్రంలాగా।

Verse 11

ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टो ऽभिजायते

యోగంలో నియమితాత్ముడై, సర్వత్ర సమదర్శనంతో దర్శించు యోగి; యోగభ్రష్టుడైనా శుచులూ శ్రీమంతులూ అయిన వారి గృహంలో మళ్లీ జన్మిస్తాడు।

Verse 12

न हि कल्याणकृत् कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति देवी ह्य् एषा गुणमयी मम माया दुरत्यया

హే తాత! కల్యాణకర్మలు చేయువాడు ఎవరూ దుర్గతికి పోడు. ఎందుకంటే ఈ దేవి—గుణమయమైన నా మాయ—దాటుటకు అత్యంత దుర్లంఘ్యము।

Verse 13

मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति ते आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थो ज्ञानी च भरतर्षभ

హే భరతర్షభా! నన్నే శరణు పొందువారు ఈ మాయను దాటుతారు. వారు నాలుగు రకాలు—ఆర్తుడు, జిజ్ఞాసువు, అర్థార్థి, జ్ఞాని।

Verse 14

चतुर्विधा भजन्ते मां ज्ञानी चैकत्वमास्थितः अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो ऽध्यात्ममुच्यते

నాలుగు విధాల భక్తులు నన్ను భజిస్తారు; జ్ఞాని ఏకత్వంలో స్థితుడై ఉంటాడు. అక్షరమే పరబ్రహ్మ; స్వభావమే అధ్యాత్మమని చెప్పబడుతుంది।

Verse 15

भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः अधिभूतं क्षरोभावः पुरुषश्चाधिदैवतं

భూతభావాల ఉద్భవాన్ని కలిగించే విసర్గమే ‘కర్మ’ అని పిలువబడుతుంది. క్షరభావం ‘అధిభూతం’, పురుషుడు ‘అధిదైవతం’గా చెప్పబడతాడు.

Verse 16

अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर अन्तकाले स्मरन्माञ्च मद्भावं यात्यसंशयः

హే దేహధారులలో శ్రేష్ఠుడా! ఈ దేహంలో నేను ఒక్కడే అధియజ్ఞను. అంతకాలంలో నన్ను స్మరించేవాడు నిస్సందేహంగా నా భావాన్ని పొందుతాడు.

Verse 17

यं यं भावं स्मरन्नन्ते त्यजेद्देहन्तमाप्नुयात् प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम्

మనిషి చివరలో ఏ భావాన్ని స్మరిస్తూ దేహాన్ని విడిచిపెడతాడో, ఆ భావాన్నే పొందుతాడు. మరణ సమయంలో భ్రూమధ్యంలో ప్రాణాన్ని స్థిరపరచి, చివరికి నన్నే పరమగతిగా చేరుతాడు.

Verse 18

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मवदन् देहं त्यजन्तथा ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः

‘ఓం’ అనే ఏకాక్షర బ్రహ్మాన్ని ఉచ్చరిస్తూ దేహాన్ని విడిచినవాడు; బ్రహ్మ నుండి స్థావరాంతం వరకు అందరూ నా విభూతులే.

Verse 19

श्रीमन्तश्चोर्जिताः सर्वे ममांशाः प्राणिनःस्मृताः अहमेको विश्वरूप इति ज्ञात्वा विमुच्यते

సర్వ ప్రాణులు—శ్రీమంతులు, బలవంతులు—నా అంసాలుగా స్మరించబడతారు. ‘నేనే ఒక్కడే విశ్వరూపం’ అని తెలిసినవాడు విముక్తి పొందుతాడు.

Verse 20

क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति क्षेत्रज्ञः स प्रकोर्तितः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम

‘క్షేత్రం’ అనగా శరీరాన్ని ఎవడు తెలుసునో, వాడే క్షేత్రజ్ఞుడని ప్రకటించబడెను. క్షేత్రం మరియు క్షేత్రజ్ఞుడు—ఇవిరండింటి జ్ఞానమే నా దృష్టిలో నిజమైన జ్ఞానం.

Verse 21

महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च इन्द्रयाणि देशैकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः

మహాభూతములు, అహంకారతత్త్వము, బుద్ధి, అలాగే అవ్యక్తము (ప్రకృతి); ఇంద్రియములు, ఒకటి (సర్వవ్యాపి) ఆకాశము; మరియు ఇంద్రియగోచరమైన ఐదు విషయములు—ఇవి లెక్కించబడినవి.

Verse 22

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतं

ఇచ్ఛ, ద్వేషము, సుఖము, దుఃఖము, సంఘాతము (శరీర-ఇంద్రియ సమూహము), చైతన్యము, ధృతి—ఇవి సంక్షేపంగా వికారములతో కూడిన క్షేత్రమని ప్రకటించబడినవి.

Verse 23

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः

అమానిత్వము, అదంభిత్వము, అహింస, క్షమ, ఆర్జవము (సరళత), ఆచార్యోపాసనము, శౌచము, స్థైర్యము, ఆత్మవినిగ్రహము—ఇవి ఆచరించవలసిన నియమములు.

Verse 24

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं

ఇంద్రియవిషయముల పట్ల వైరాగ్యము, అలాగే అహంకారరాహిత్యము; మరియు జన్మ, మరణము, జరా, వ్యాధి, దుఃఖములలోని దోషములను నిరంతరం దర్శించుట—(ఇది సాధన).

Verse 25

आसक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ममाङ्गा इति ख नित्यञ्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु

పుత్రుడు, భార్య, గృహం మొదలైన వాటిపట్ల ఆసక్తి లేకపోవడం, అంటిపెట్టుకునే భావం లేకపోవడం; అలాగే అవి ‘నా అవయవాలే’ అన్న భావాన్ని విడిచిపెట్టి నిత్యంగా తెలుసుకోవడం; ఇష్ట‑అనిష్ట సంఘటనల్లో ఎల్లప్పుడూ సమచిత్తంగా ఉండడం।

Verse 26

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि

మరియు నాపై అనన్యయోగంతో చంచలతలేని భక్తి; ఏకాంత ప్రదేశాలను ఆశ్రయించే అభ్యాసం; ప్రజల సమూహాలు, సభల పట్ల విరక్తి।

Verse 27

अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वन्तत्त्वज्ञानानुदर्शनं एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतो ऽन्यथा

ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానంలో స్థిరనిష్ఠ, అలాగే తత్త్వజ్ఞానాన్ని ప్రత్యక్షంగా ధ్యానించి దర్శించడం—ఇదే ‘జ్ఞానం’ అని చెప్పబడింది; దీనికి విరుద్ధమైనది ‘అజ్ఞానం’।

Verse 28

ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यं ज्ञात्वामृतमश्नुते अनादि परमं ब्रह्म सत्त्वं नाम तदुच्यते

జ్ఞేయమైన ఆ తత్త్వాన్ని నేను వివరిస్తాను—దానిని తెలిసినవాడు అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు. ఆ అనాది, పరమ బ్రహ్మనే ‘సత్త్వం’ అని పిలుస్తారు।

Verse 29

सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

ఆయనకు చేతులు‑కాళ్లు అన్ని దిక్కులలో ఉన్నాయి; కళ్ళు, తలలు, ముఖాలు అన్ని వైపులా ఉన్నాయి; లోకంలో ఆయన శ్రవణశక్తి సర్వత్ర ఉంది—ఆయన సమస్తాన్ని వ్యాపించి, సమస్తాన్ని ఆవరించి నిలిచియున్నాడు।

Verse 30

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च

ఆయన అన్ని ఇంద్రియగుణాల రూపంగా ప్రకాశించినా, ఇంద్రియరహితుడు; ఆసక్తిరహితుడు, సమస్తాన్ని ధారించువాడు; నిర్గుణుడై కూడా గుణాలను అనుభవించువాడు.

Verse 31

वहिरन्तश् च भूतानामचरञ्चरमेव च सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थञ्चान्तिके ऽपि यत्

అది సమస్త భూతాల వెలుపల కూడా, లోపల కూడా ఉంది; అచరమూ చరమూ అదే. అత్యంత సూక్ష్మత్వం వల్ల సాధారణ ఇంద్రియగ్రాహ్యానికి అవిజ్ఞేయం; దూరంలోనూ, సమీపంలోనూ ఉంది.

Verse 32

अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च

అది భూతాలలో అవిభక్తమే, అయినా విభక్తమైనట్లు స్థితమై ఉంటుంది. దానిని భూతభర్తగా గ్రహించాలి; ప్రళయంలో గ్రసించువాడుగా, సృష్టిలో ప్రభవించువాడుగా కూడా అదే.

Verse 33

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितं

అది జ్యోతులకూ జ్యోతి, తమస్సుకు అతీతమైన పరమమని చెప్పబడుతుంది. అదే జ్ఞానం, జ్ఞేయం, జ్ఞానద్వారా పొందదగినది—సర్వుల హృదయంలో అధిష్ఠితమై ఉంది.

Verse 34

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे

కొంతమంది ధ్యానముచే తమలోని ఆత్మను ఆత్మద్వారా దర్శిస్తారు; మరికొందరు సాంఖ్యమార్గం, యోగమార్గం ద్వారా, ఇంకొందరు కర్మయోగం ద్వారా (అనుభవిస్తారు).

Verse 35

अन्ये त्वेवमजानन्तो श्रुत्वान्येभ्य उपासते तेपि चाशु तरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः

ఇతరులు దీనిని ఈ విధంగా తెలియక, ఇతరుల నుండి విని పరమేశ్వరుని ఉపాసిస్తారు; శ్రుతి (వేద) ప్రామాణ్యానికి పరాయణులై వారు కూడా త్వరగా మరణాన్ని దాటి పోతారు।

Verse 36

सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च प्रमादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव च

సత్త్వం నుండి జ్ఞానం జన్మిస్తుంది; రజస్సు నుండి నిజంగా లోభం పుడుతుంది; తమస్సు నుండి ప్రమాదం, మోహం—మరియు అజ్ఞానం కూడా—ఉద్భవిస్తాయి।

Verse 37

गुणा वर्तन्त इत्य् एव यो ऽवतिष्ठति नेङ्गते मानावमानमित्रारितुल्यस्त्यागी स निर्गुणः

‘గుణాలే కార్యం చేస్తాయి’ అనే బోధలో స్థిరంగా ఉండి కదలని వాడు; మాన-అపమానాలను, మిత్ర-శత్రువులను సమంగా చూసి, త్యాగి అయిన వాడే నిజంగా నిర్గుణుడు।

Verse 38

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययं छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्

అవ్యయమైన అశ్వత్థ వృక్షానికి మూలం పైకి, శాఖలు కిందికి ఉన్నాయని అంటారు; దాని ఆకులు వేద ఛందస్సులు. దానిని యథార్థంగా తెలిసినవాడే వేదవిత్।

Verse 39

द्वौ भूतसर्गौ लोके ऽस्मिन् दैव आसुर एव च अहिंसादिः क्षमा चैव दैवीसम्पत्तितो नृणां

ఈ లోకంలో భూతసృష్టి రెండు విధాలు—దైవీ మరియు ఆసురీ. అహింస మొదలైనవి, అలాగే క్షమ కూడా మనుష్యుల దైవీ సంపద.

Verse 40

न शौचं नापि वाचारो ह्य् आसुरीसम्पदोद्धवः नरकत्वात् क्रोधलोभकामस्तस्मात्त्रयं त्यजेत्

ఆసురీ స్వభావం వల్ల శౌచమూ సదాచారమూ పుట్టవు. క్రోధం, లోభం, కామం నరకస్థితికి కారణమగునని, కనుక ఈ మూడింటిని విడిచిపెట్టాలి.

Verse 41

यज्ञस्तपस् तथा दानं सत्त्वाद्यैस्त्रिविधं स्मृतम् आयुः सत्त्वं बलारोग्यसुखायान्नन्तु सात्त्विकं

యజ్ఞం, తపస్సు, దానం—సత్త్వాది గుణభేదముచే—మూడురకాలని చెప్పబడినవి. ఆయుష్షు, మనఃప్రసన్నత, బలం, ఆరోగ్యము, సుఖము పెంపొందించు ఆహారమే సాత్త్వికం.

Verse 42

दुःखशोकामयायान्नं तीक्ष्णरूक्षन्तु राजसं अमेध्योच्छिष्टपूत्यन्नं तामसं नीरसादिकं

దుఃఖం, శోకం, వ్యాధి కలిగించు, అతితీక్ష్ణమూ రూక్షమూ అయిన ఆహారం రాజసం. అపవిత్రమైనది—ఉచ్ఛిష్టం, పూతి మొదలైనవి—మరియు నిరసమైనది తామసం.

Verse 43

यष्टव्यो विधिना यज्ञो निष्कामाय स सात्त्विकः यज्ञः फलाय दम्भात्मी राजसस्तामसः क्रतुः

యజ్ఞం విధిపూర్వకంగా చేయవలెను; ఫలాపేక్షలేని వాడు చేసినది సాత్త్వికం. ఫలార్థంగా, దంభస్వభావంతో చేసిన యజ్ఞం రాజసం; హీనరీతిగా చేసిన క్రతువు తామసం.

Verse 44

श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं तपः शारीरमुच्यते देवादिपूजाहिंसादि वाङ्मयं तप उच्यते

శ్రద్ధ, మంత్రం, విధి ప్రకారం ఆచరించబడిన తపస్సు శారీరం (శరీర సంబంధ) తపస్సు అని చెప్పబడుతుంది. దేవపూజ, అహింస మొదలైన నియమాచరణ వాఙ్మయం (వాక్సంబంధ) తపస్సు అని అంటారు.

Verse 45

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः मानसं चित्तसंशुद्धेर्सौनमात्सविनिग्रहः

ఉద్వేగం కలగనీయని వాక్యం, సత్యవచనం, స్వాధ్యాయంలో శ్రద్ధతో జపం; అలాగే చిత్తశుద్ధికై మానసిక నియమం, భోగార్థ స్నానం మరియు ఉత్సవాసక్తి నియంత్రణ।

Verse 46

सात्त्विकञ्च तपो ऽकामं फलाद्यर्थन्तु राजसं तामसं परपीडायै सात्त्विकं दानमुच्यते

కామనలేకుండా చేయబడిన తపస్సు సాత్త్వికం; ఫలాదుల కోసమై చేయబడినది రాజసం; ఇతరులకు హాని కలిగించుటకై చేయబడినది తామసం. శుద్ధాశయంతో చేసిన దానం కూడా సాత్త్వికమని చెప్పబడింది।

Verse 47

देशादौ चैव दातव्यमुपकाराय राजसं आदेशादाववज्ञातं तामसं दानमीरितं

దేశకాలాదులను దృష్టిలో పెట్టుకొని ప్రతిఫలం లేదా ఉపకారం ఆశించి ఇచ్చే దానం రాజసం; శాస్త్రవిధులను అవమానించి తృణీకరించి ఇచ్చే దానం తామసమని చెప్పబడింది।

Verse 48

ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः यज्ञदानादिक कर्म बुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां

‘ఓం’, ‘తత్’, ‘సత్’—ఇవి బ్రహ్ముని త్రివిధ నిర్దేశమని స్మృతిలో చెప్పబడింది. ఈ భావంతో చేసిన యజ్ఞ, దానాది కర్మలు మనుష్యులకు భోగమూ మోక్షమూ ప్రసాదిస్తాయి।

Verse 49

अनिष्टमिष्टं मिश्रञ्च त्रिविधं कर्मणः फलं भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित्

కర్మఫలం మూడు విధాలు—అనిష్టం, ఇష్టం, మిశ్రమం. ఫలత్యాగం చేయని వారికి అది మరణానంతరం కలుగుతుంది; కానీ నిజమైన సన్న్యాసులకు అది ఎప్పుడూ కలగదు।

Verse 50

तामसः कर्मसंयोगात् मोहात्क्लेशभयादिकात् राजसः सात्त्विको ऽकामात् पञ्चैते कर्महेतवः

కర్మానికి ఐదు ప్రేరక హేతువులు ఉన్నాయి—(1) కర్మసంయోగం వల్ల పుట్టే తామసము (అంధంగా చేయబడినది), (2) మోహజనితము, (3) క్లేశం, భయం మొదలైన వాటి వల్ల పుట్టినది, (4) రాజసము, (5) స్వార్థకామనలేని సాత్త్వికము—ఇవే కర్మహేతువులు.

Verse 51

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणञ्च पृथग्विधम् त्रिविधाश् च पृथक् चेष्टा दैवञ्चैवात्र पञ्चमं

ఇక్కడ ఐదు (కారకాలు) ఉన్నాయి—అధిష్ఠానం (కర్మకు ఆధారం), కర్త, వివిధ విధాలైన కరణాలు (సాధనాలు), త్రివిధంగా భిన్నమైన చేష్ట (క్రియ), మరియు ఐదవది—దైవం (విధి/దైవతత్త్వం)।

Verse 52

एकं ज्ञानं सात्त्विकं स्यात् पृथग् ज्ञानन्तु राजसं अतत्त्वार्थन्तामसं स्यात् कर्माकामाय सात्त्विकं

ఏక తత్త్వాన్ని గ్రహించే జ్ఞానం సాత్త్వికము; భేదం, బహుత్వాన్ని చూసే జ్ఞానం రాజసము; అసత్య/అతత్త్వ విషయాల వైపు మొగ్గే జ్ఞానం తామసము. ఫలాపేక్షలేని కర్మ సాత్త్వికము.

Verse 53

कामाय राजसं कर्म मोहात् कर्म तु तामसं सीध्यसिद्ध्योः समः कर्ता सात्त्विको राजसो ऽत्यपि

కామన కోసం చేయబడిన కర్మ రాజసము; మోహం వల్ల చేయబడిన కర్మ తామసము. సిద్ధి-అసిద్ధుల్లో సమంగా ఉండే కర్త సాత్త్వికుడు; అతిగా రాగావేశంతో నడిచేవాడు రాజసుడు.

Verse 54

शठो ऽलसस्तामसः स्यात् कार्यादिधीश् च सात्त्विकी कार्यार्थं सा राजसी स्याद्विपरीता तु तामसी

కపటుడు లేదా అలసత్వుడు తామసుడిగా భావించబడతాడు. కర్తవ్యాది విషయాలను సరిగా నియంత్రించి దారితీసే బుద్ధి సాత్త్వికము. కార్యసాధన/లాభం కోసమే ప్రవర్తించే బుద్ధి రాజసము; దానికి విరుద్ధమైనది తామసము.

Verse 55

मनोधृतिः सात्त्विकी स्यात् प्रीतिकामेति राजसी तामसी तु प्रशोकादौ मुखं सत्त्वात्तदन्तगं

మనోధృతి సాత్త్వికమని చెప్పబడింది; ప్రీతి మరియు కామనల నుండి పుట్టేది రాజసం; తీవ్రమైన శోకాది ఆరంభంలో కలిగేది తామసం—దాని లక్షణం వంగిన ముఖం; ఫలితమూ వ్యక్తిలో ప్రబలమైన సత్త్వానుసారంగా తదనుగుణంగా ముగుస్తుంది।

Verse 56

सुखं तद्राजसञ्चाग्रे अन्ते दुःखन्तु तामसं अतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदन्ततं

ఆ ప్రేరణ రాజసం—ఆరంభంలో సుఖదాయకం, కానీ చివరికి దుఃఖరూపమై తామసమవుతుంది. అందువల్ల భూతజాతుల ప్రవృత్తి దానివల్లనే కలుగుతుంది; దానిచేత ఈ సమస్త జగత్‌ప్రవాహం వ్యాపించి విస్తరించింది।

Verse 57

स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिञ्च विन्दति कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा

తన స్వకర్మ ద్వారా విష్ణువును అర్చించి మనిషి సిద్ధిని పొందుతాడు. కర్మతో, మనసుతో, వాక్కుతో—ఎల్లప్పుడూ, అన్ని పరిస్థితుల్లో—ఆయననే ఉపాసించాలి।

Verse 58

भवत्ययोगिनामिति ख ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुञ्च वेत्ति यः सिद्धिमाप्नोति भगवद्भक्तो भागवतो ध्रुवं

ఇది యోగులు కానివారికీ జరుగుతుంది—బ్రహ్మ నుండి గడ్డి తుంపర వరకు సమస్త జగత్తు విష్ణుమయమని తెలిసిన భగవద్భక్త భాగవతుడు నిశ్చయంగా సిద్ధిని పొందుతాడు।