Adhyaya 370
Yoga & Brahma-vidyaAdhyaya 37039 Verses

Adhyaya 370

Chapter 370: नरकनिरूपणम् (Naraka-nirūpaṇa) — Description of Hell (with the physiology of dying and the subtle transition)

అగ్ని, యమమార్గాల వివరణ అనంతరం మరణప్రక్రియను మరియు మరణానంతర సూక్ష్మగమనాన్ని క్రమంగా వివరిస్తాడు. దేహోష్ణం, వాయు విక్షోభం వల్ల దోషాలు అడ్డుపడి ప్రాణస్థానాలు, మర్మాలు శిథిలమవుతాయి; వాయువు నిష్క్రమణ రంధ్రాలను వెతుకుతుంది. కళ్ళు, చెవులు, ముక్కు, నోరు వంటి ‘ఊర్ధ్వ’ నిష్క్రమణలు శుభకర్మఫలమని, గుదం, జననేంద్రియాల వంటి ‘అధో’ నిష్క్రమణలు అశుభకర్మఫలమని; యోగి మాత్రం శిరస్సులోని బ్రహ్మరంధ్రం ద్వారా స్వాధీనంగా ప్రయాణిస్తాడని చెప్పబడింది. ప్రాణ-అపాన సంగమంలో చైతన్యం ఆవృతమై, నాభిప్రదేశస్థ జీవుడు అతీవాహిక సూక్ష్మదేహాన్ని ధరించును; దేవసిద్ధులు దివ్యదృష్టితో ఆ గమనాన్ని చూస్తారు. తరువాత యమదూతలు భయంకర యమమార్గంలో నడిపిస్తారు; బంధువుల పిండోదకాదులు అతనికి ఆధారమవుతాయి, చివరికి యముడు మరియు చిత్రగుప్తుని సమక్షంలో కర్మనిర్ణయం జరుగుతుంది. అనేక నరకలోకాలు, వాటి అధిపతులు, ఘోర శిక్షలు వివరించబడతాయి; మహాపాతకాల ఫలంగా పునర్జన్మగతులు చెప్పబడతాయి. ముగింపులో త్రివిధ దుఃఖం (ఆధ్యాత్మిక, ఆధిభౌతిక, ఆధిదైవిక) చూపించి, జ్ఞానయోగం, వ్రతాలు, దానాలు, విష్ణుపూజలను ఉపాయాలుగా సూచిస్తుంది।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शरीरावयवा नामो न सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथसप्रत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नरकनिरूपणम् अग्निर् उवाच उक्तानि यममार्गाणि वक्ष्ये ऽथ मरणे नृणां ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः

ఇలా అగ్ని మహాపురాణంలో ‘శరీరావయవాలు’ అనే మూడు వందల అరవై తొమ్మిదవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు మూడు వందల డెబ్బైవ అధ్యాయం ‘నరకనిరూపణం’ ప్రారంభమవుతుంది. అగ్ని పలికెను—ఇప్పుడు యమమార్గాలను, అలాగే మనుష్యులకు మరణకాలంలో జరిగేదాన్ని చెప్పుదును; శరీరంలోని ఉష్ణం ఉగ్ర వాయువుల చేత ప్రేరేపింపబడి లోపల తీవ్రముగా మండుతుంది।

Verse 2

शरीरमुपरुध्याथ कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै छिनत्ति प्राणस्थानानि पुनर्मर्माणि चैव हि

శరీరం అవరోధింపబడినప్పుడు అది నిజంగా సమస్త దోషాలను ఆపుతుంది; ఇంకా ప్రాణస్థానాలను ఛేదించి, అలాగే మర్మస్థానాలను కూడా హానిచేస్తుంది।

Verse 3

शैत्यात् प्रकुपितो वायुश्छिद्रमन्विष्यते ततः द्वे नेत्रे द्वौ तथा कर्णौ द्वौ तु नासापुटौ तथा

చలివల్ల ప్రకుపితమైన వాయువు అప్పుడు ఒక రంధ్రం/మార్గాన్ని వెతుకుతుంది. (ప్రధాన రంధ్రాలు) రెండు కళ్ళు, రెండు చెవులు, అలాగే రెండు నాసాపుటాలు।

Verse 4

ऊर्ध्वन्तु सप्त च्छिद्राणि अष्टमं वदनं तथा एतैः प्राणो विनिर्याति प्रायशः शुभकर्मणां

పై భాగంలో ఏడు రంధ్రాలు ఉన్నాయి; నోరు ఎనిమిదవది. వీటిద్వారానే సాధారణంగా శుభకర్ములు చేసినవారి ప్రాణం బయలుదేరుతుంది।

Verse 5

अधः पायुरुपस्थञ्च अनेनाशुभकारिणां पिण्डं कृत्वा तुव्न्यसेदिति ञ मूर्धानं योगिनो भित्त्वा जीवो यात्यथ चेच्छया

క్రిందకు—పాయు మరియు ఉపస్థ మార్గాల ద్వారా—జీవుడు నిష్క్రమిస్తాడు; ఈ మార్గమే అశుభకర్మకారులు కర్మమలంతో బద్ధులై పిండసదృశంగా గమించే దారి. అయితే యోగి మస్తకంలోని బ్రహ్మరంధ్రాన్ని భేదించి తన ఇచ్ఛతో జీవుని బయలుదేరేలా చేస్తాడు.

Verse 6

अन्तकाले तु सम्प्राप्रे प्राणे ऽपानमुपस्थिते तमसा संवृते ज्ञाने संवृतेषु च मर्मसु

అంతకాలం వచ్చినప్పుడు—అపానము ప్రాణానికి సమీపించి (దానితో) సంగమించునప్పుడు—జ్ఞానం తమస్సుతో కప్పబడినప్పుడు, మర్మస్థానాలు కూడా మూసుకుపోయినప్పుడు,

Verse 7

स जिवो नाभ्यधिष्टानश्चाल्यते मातरिश्वना बाध्यमाणश्चानयते अष्टाङ्गाः प्राणवृत्तिकाः

నాభి-ప్రదేశాన్ని ఆధారంగా కలిగిన ఆ జీవుడు మాతరిశ్వన్ (ప్రాణవాయువు) చేత చలింపబడుతాడు; అతడు బాధింపబడినప్పుడు ప్రాణక్రియల అష్టాంగ వృత్తులను కూడా ప్రవహింపజేస్తాడు.

Verse 8

च्यवन्तं जायमानं वा प्रविशन्तञ्च योनिषु प्रपश्यन्ति च तं सिद्धा देवा दिव्येन चक्षुपा

అతడు దేహాన్ని విడిచిపోతున్నా, జన్మిస్తున్నా, లేదా పునర్జన్మార్థం యోనులలో ప్రవేశిస్తున్నా—సిద్ధులు మరియు దేవతలు దివ్యచక్షువులతో అతనిని దర్శిస్తారు.

Verse 9

गृह्णाति तत्क्षणाद्योगे शरीरञ्चातिवाहिकम् आकाशवायुतेजांसि विग्रहादूर्ध्वगामिनः

యోగస్థితిలో అదే క్షణంలో అతడు ‘అతివాహిక’ (సంక్రమణ/సూక్ష్మ) శరీరాన్ని గ్రహిస్తాడు; మరియు స్థూలదేహం నుండి ఆకాశం, వాయువు, తేజస్సు అనే తత్త్వాలు పైకి గమిస్తాయి.

Verse 10

जलं मही च पञ्चत्वमापन्नः पुरुषः स्मृतः आतिवाहिकदेहन्तु यमदूता नयन्ति तं

స్థూలదేహం జలమూ భూమియందు లీనమై పంచత్వాన్ని పొందినప్పుడు పురుషుడు పంచత్వాపన్నుడని చెప్పబడును; అయితే యమదూతలు అతనిని ఆతివాహిక (సూక్ష్మ-వాహక) దేహంలోనే తీసికొనిపోవుదురు।

Verse 11

याम्यं मार्गं महाघोरं षडशीतिसहस्रकम् अन्नोदकं नीयमानो बान्धवैर् दत्तमश्नुते

యమమార్గము మహాభయంకరమైనది, ఎనభై ఆరు వేల (యోజన) విస్తరించినది; ఆ మార్గమున తీసికొనిపోబడుచూ అతడు బంధువులు ఇచ్చిన అన్నజలమును భుజించును।

Verse 12

यमं दृष्ट्वा यमोक्तेन चित्रगुप्तेन चेरितान् प्राप्नोति नरकान्रौद्रान्धर्मी शुभपथैर् दिवम्

యముని దర్శించిన తరువాత, యముని ఆజ్ఞచే చిత్రగుప్తుడు నడిపించగా మనిషి భయంకర నరకాలను పొందును; అయితే ధర్మాత్ముడు శుభ మార్గములచే స్వర్గాన్ని చేరును।

Verse 13

भुज्यन्ते पापिभिर्वक्ष्ये नरकांस्ताश् च यातनाः अष्टाविंशतिरेवाधःक्षितेर्नरककोटयः

ఈ యాతనలను పాపులు అనుభవించుదురు; ఆ నరకములను మరియు ఆ శిక్షలను నేను వివరించెదను. భూమి క్రింద నిజముగా ఇరవై ఎనిమిది కోట్లు నరకలోకములు ఉన్నవి।

Verse 14

सप्तमस्य तलस्यान्ते घोरे तमसि संस्थिताः घोराख्या प्रथमाकोटिः सुघोरा तदधःस्थिता

ఏడవ తలము చివర, ఘోరమైన తమస్సులో ‘ఘోరా’ అనే మొదటి కోటి స్థితమైయున్నది; దాని క్రింద ‘సుఘోరా’ అనే (కోటి) ఉన్నది।

Verse 15

अतिघोरा महाघोरा घोररूपा च पञ्चमी षष्ठी तरलताराख्या सप्तमी च भयानका

పంచమి తిథిదేవి అతిఘోరా, మహాఘోరా మరియు ఘోరరూపా; షష్ఠి ‘తరలతారా’గా ప్రసిద్ధి; సప్తమి ‘భయానకా’ (భయంకరీ).

Verse 16

भयोत्कटा कालरात्री महाचण्डा च चण्डया कोलाहला प्रचण्डाख्या पद्मा नरकनायिका

ఆమె భయోత్కటా, కాలరాత్రీ, మహాచండా మరియు చండయా; కోలాహలా—ప్రచండా అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి; అలాగే పద్మా, నరకనాయికా అని కూడా పిలువబడుతుంది.

Verse 17

पद्मावती भीषणा च भीमा चैव करालिका विकराला महावज्रा त्रिकोणा पञ्चकोणिका

(ఆమె నామాలు) పద్మావతీ, భీషణా (భయంకరీ), భీమా (ప్రబల), కరాలికా (వికటముఖి), వికరాలా (అతిభయంకరి), మహావజ్రా (మహావజ్రధారిణి), త్రికోణా మరియు పంచకోణికా.

Verse 18

सदीर्घा वर्तुला सप्तभूमा चैव सुभूमिका दीप्तमायाष्टाविंशतयः कोटयः पापिदुःखदाः

సదీర్ఘా, వర్తులా, సప్తభూమా, సుభూమికా, దీప్తమాయా—ఈ నరకలోకాలు మొత్తం ఇరవై ఎనిమిది కోట్లు; పాపులకు దుఃఖాన్ని కలిగిస్తాయి.

Verse 19

अष्टाविंशतिकोटीनां पञ्च पञ्च च नायकाः रौरवाद्याः शतञ्चैकं चत्वारिंशच्चतुष्टयं

ఇరవై ఎనిమిది కోట్లు (నరక విభాగాలకు) నాయకులు ఐదు ఐదు గుంపులుగా ఉన్నారు. రౌరవ మొదలైన నరకాలు నూట ఒకటి; అదనంగా నలభై నాలుగు యొక్క ఒక సమూహం కూడా ఉంది.

Verse 20

तामिश्रमन्धतामिश्रं महारौरवरौरवौ असिपत्रं वनञ्चैव लोहभारं तथैव च

తామిశ్ర, అంధతామిశ్ర, మహారౌరవ మరియు రౌరవ, అసిపత్రం, అసిపత్ర-వనం, అలాగే లోహభారం—ఇవే నరకములు అని చెప్పబడినవి।

Verse 21

नरकं कालसूत्रञ्च महानरकमेव व सञ्जीवनं महावीचि तपनं सम्प्रतापनं

“(ఇవి నరకములు:) నరకం, కాలసూత్రం, మహానరకం, సంజీవనం, మహావీచి, తపనం, సంప్రతాపనం.”

Verse 22

सङ्घातञ्च सकाकोलं कुद्मलं पूतिमृत्तिकं लोहशङ्कुमृजीषञ्च प्रधानं शाल्मलीं नदीम्

ఇంకా సంఘాతం, సకాకోలం, కుద్మలం, పూతిమృత్తిక (దుర్వాసన మట్టి), ఇనుప శంకువు మరియు మృజీష—ఇవి ప్రధానమైనవి; అలాగే శాల్మలీ మరియు నది-యాతనలూ ఉన్నాయి।

Verse 23

नरकान्विद्धि कोटीशनागन्वै घोरदर्शनान् पात्यन्ते पापकर्माण एकैकस्मिन्बहुष्वपि

నరకాలు కోటానుకోట్లు ఉన్నాయని, అవి దర్శనమాత్రాన భయంకరమని తెలుసుకొనుము; పాపకర్ములు పతింపజేయబడతారు—ప్రతి ఒక్కరు ఒక్క నరకంలో, కొందరు అనేక నరకాల్లోనూ।

Verse 24

मार्जारोलूकगोमायुगृघ्रादिवदनाश् च ते तैलद्रोण्यां नरं क्षिप्त्वा ज्वालयन्ति हुताशनं

మరియు వారు—పిల్లి, గుడ్లగూబ, నక్క, గద్ద మొదలైన వాటి ముఖాలుగల యాతనాదాతలు—మనిషిని నూనె తొట్టిలో పడేసి, తరువాత భక్షక అగ్నిని ప్రజ్వలింపజేస్తారు।

Verse 25

अम्बरीषेषु चैवान्यांस्ताम्रपात्रेषु चापरान् अयःपात्रेषु चैवान्यान् बहुवह्निकणेषु च

కొన్ని (అర్పణాలు) అంబరీషము (వంటపాత్ర) లో ఉంచవలెను; కొన్ని తామ్రపాత్రలలో, కొన్ని ఇనుపపాత్రలలో, మరికొన్ని అనేక అగ్నికణచిహ్నిత పాత్రలలో ఉంచవలెను।

Verse 26

शूलाग्रारोपिताश्चान्ये छिद्यन्ते नरके ऽपरे ताड्यन्ते च कशाभिस्तु भोज्यन्ते चाप्ययोगुडान्

కొన్ని శూలాగ్రాలపై గుచ్చబడతారు; మరికొందరు నరకంలో నరికివేయబడతారు. కొందరిని కొరడాలతో కొడతారు; మరికొందరిని ఇనుపగోళాలను తినమని బలవంతం చేస్తారు।

Verse 27

यमदूतैर् नराः पांशून्विष्ठारक्तकफादिकान् तप्तं मद्यं पाययन्ति पाटयन्ति पुनर्नरान्

యమదూతలు మనుష్యులకు ధూళి, మలం, రక్తం, కఫం మొదలైనవి కలిపిన వేడి మద్యాన్ని త్రాగిస్తారు; తరువాత మళ్లీ మళ్లీ వారిని చీల్చి వేధిస్తారు।

Verse 28

यन्त्रेषु पीडयन्ति स्म भक्ष्यन्ते वायसादिभिः तैलेनोष्णेन सिच्यन्ते छिद्यन्ते नैकघा शिरः

వారిని యంత్రాలలో నలిపి పీడిస్తారు; కాకులు మొదలైనవి వారిని భక్షిస్తాయి. వేడి నూనెతో వారిని స్నానింపజేస్తారు; వారి తలలు అనేక విధాలుగా నరికివేయబడతాయి।

Verse 29

हा तातेति क्रन्दमानाः स्वकन्निदन्ति कर्म ते महापातकजान्घोरान्नरकान्प्राप्य गर्हितान्

“హా తండ్రీ!” అని విలపిస్తూ వారు తమ కర్మలను తామే నిందిస్తారు; మహాపాతకాల వల్ల కలిగిన భయంకరమైన, నిందిత నరకాలను పొందిన తరువాత వారు దుఃఖిస్తారు।

Verse 30

कर्मक्षयात्प्रजायन्ते महापातकिनस्त्विह मृगश्वशूकरोष्ट्राणां ब्रह्महा योनिमृच्छति

కర్మక్షయమై పాపఫలం పరిపక్వమైనప్పుడు మహాపాతకులు ఇక్కడ మళ్లీ జన్మిస్తారు. బ్రాహ్మణహంతకుడు మృగ, అశ్వ, శూకర, ఉష్ట్రముల యోనులకు చేరుతాడు.

Verse 31

खरपुक्कशम्लेच्छानां मद्यपः स्वर्णहार्यपि कृमिकीटपतङ्गत्वं गुरुगस्तृणगुल्मतां

సురాపానుడు ఖర, పుక్కశ, మ్లేచ్ఛ జనులలో జన్మిస్తాడు; స్వర్ణహారుడుకూడా కృమి, కీట, పతంగ రూపములు పొందుతాడు. గురుతల్పగుడు తృణము, గుల్మము వంటి స్థితిని చేరుతాడు.

Verse 32

ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात् सुरापः श्यावदन्तकः स्वर्णहारी तु कुनखी दुश् चर्मा गुरुतल्पगः

బ్రాహ్మణహంతకుడు క్షయరోగిగా అవుతాడు; సురాపానుడు శ్యావదంతకుడుగా (నల్లబడిన పళ్లతో) అవుతాడు. స్వర్ణహారి కునఖి (నఖరోగి) అవుతాడు; గురుతల్పగుడు దుష్చర్ముడుగా అవుతాడు.

Verse 33

यो येन संस्पृशत्येषां स तल्लिङ्गो ऽभिजायते अन्नहर्ता मायावी स्यान्मूको वागपहारकः

ఇవారిపై ఎవడు ఏ పాపం చేస్తాడో, అతడు దానికి తగిన లక్షణంతోనే జన్మిస్తాడు. అన్నహర్త మాయావి అవుతాడు; వాక్కును అపహరించినవాడు మూకుడవుతాడు.

Verse 34

धान्यं हृत्वातिरिक्ताङ्गः पिशुनः पूतिनासिकः तैलहृत्तैलपायी स्यात् पूतिवक्त्रस्तु सूचकः

ధాన్యాన్ని దొంగిలించినవాడు అతిరిక్తాంగుడుగా (వికృత దేహంతో) అవుతాడు. పిశునుడికి దుర్గంధ నాసిక కలుగుతుంది. తైలహర్త తైలపాయిగా అవుతాడు; సూచకుడు దుర్గంధ వక్త్రుడుగా అవుతాడు.

Verse 35

परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः

పరస్త్రీని అపహరించి, బ్రాహ్మణస్వాన్ని కూడా అపహరించినవాడు, నిర్జన అరణ్యదేశంలో నివసించే బ్రహ్మరాక్షసుడిగా జన్మిస్తాడు.

Verse 36

रत्नहारी हीनजातिर्गन्धान् छुछुन्दरी शुभान् पत्रं शाकं शिखी हृत्वा मुखरो धान्यहारकः

రత్నాన్ని దొంగిలించినవాడు నీచజాతిగా జన్మిస్తాడు; సుగంధ ద్రవ్యాలను దొంగిలించినవాడు ‘ఛుచుందరీ’ అని పిలువబడతాడు; శుభార్పణమైన ఆకులు, కూరలను దొంగిలించినవాడు ‘శిఖీ’; ధాన్యాన్ని దొంగిలించినవాడు ‘ముఖర’ దొంగగా చెప్పబడతాడు.

Verse 37

अजः पशुंपयः काको यानमुष्ट्रः फलं कपिः मधु दंशः फलं गृध्रो गृहकाक उपस्करं

‘అజ’ అంటే మేక; ‘పశుంపయః’ అంటే పశువుల పాలు; ‘కాక’ అంటే కాకి; ‘యాన-ఉష్ట్ర’ అంటే వాహనంగా ఉపయోగించే ఒంటె; ‘కపి’ అంటే కోతి, అలాగే ఫలం; ‘దంశ’ అంటే తేనె చేసే భ్రమరము; ‘గృధ్ర’ అంటే గద్ద, అలాగే ఫలం; ‘గృహకాక’ అంటే ఇంటి కాకి; ‘ఉపస్కర’ అంటే గృహోపకరణాలు.

Verse 38

शिवत्री वस्त्रं सारसञ्च झल्ली लवणहारकः उक्त आध्यात्मिकस्तापः शस्त्राद्यैर् आधिभौतिकः

‘శివత్రీ’, వస్త్రం, ‘సారస’, ‘ఝల్లీ’, ‘లవణహారక’—ఇవి ఆధ్యాత్మిక తాపానికి (ఉపాయాలు/లక్షణాలు) అని చెప్పబడినవి; శస్త్రాది కారణంగా కలిగే తాపం ‘ఆధిభౌతిక’మని అంటారు.

Verse 39

ग्रहाग्निदेवपीडाद्यैर् आधिकैविक ईरितः यानं वस्त+इति ख त्रिथा तापं हि संसारं ज्ञानयोगाद्विनाशयेत् कृच्छ्रैर् व्रतैश् च दानाद्यैर् विष्णुपूजादिभिर्नरः

గ్రహాలు, అగ్ని, దేవపీడలు మొదలైన వాటి వల్ల కలిగే బాధలు ‘ఆధిదైవిక’మని చెప్పబడినవి. మనిషి సంసారంలోని త్రివిధ తాపాన్ని జ్ఞానయోగం ద్వారా, అలాగే కృచ్ఛ్రవ్రతం వంటి కఠిన వ్రతాలు, దానాది కర్మలు, విష్ణుపూజ మొదలైన భక్తివిధానాల ద్వారా నశింపజేయాలి.

Frequently Asked Questions

It is the subtle carrier-body assumed at death, through which the jīva is led by Yama’s messengers after the gross elements resolve; it functions as the vehicle for post-mortem transit and experience.

Meritorious persons commonly depart through the upward apertures; inauspicious actors depart through the lower apertures; the yogin departs by will through the crown (brahma-randhra), indicating mastery over prāṇa and consciousness.

Citragupta operates as Yama’s recorder and administrator of karmic account, guiding the soul’s adjudication that leads either to naraka experiences or to auspicious destinations.

It links metaphysical doctrine to a technical account of prāṇa dynamics, subtle embodiment, and karmic causality, concluding with prescriptive sādhanā—jñāna-yoga, vrata, dāna, and devotion—as methods to dissolve saṃsāric suffering.