Adhyaya 369

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आत्यन्तिकलयगर्भोत्पत्तिनिरूपणं नामाष्टष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शरीरावयवाः अग्निर् उवाच श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणं धीः खुञ्च भूतगं शब्दस्पर्शरूपरमगन्धाः खादिषु तद्गुणाः

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో ‘ఆత్యంతిక ప్రళయంలో గర్భోత్పత్తి నిరూపణ’ అనే 368వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు ‘శరీరావయవాలు’ అనే 369వ అధ్యాయం ప్రారంభమౌతుంది. అగ్ని పలికెను—శ్రోత్రం, త్వక్, రెండు చక్షుషులు, జిహ్వ, ఘ్రాణం, ధీ (బుద్ధి)—ఇవి భూతసంబంధమైనవి; వీటి విషయ/గుణాలు వరుసగా శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధములు, తమ తమ ఇంద్రియక్షేత్రాలలో ఉంటాయి.

Verse 2

पायूपस्थौ करौ पादौ वाग्भवेत् कर्मखुन्तथा उत्सर्गानन्दकादानगतिवागादि कर्म तत्

పాయువు, ఉపస్థము, రెండు చేతులు, రెండు పాదాలు, వాక్కు—ఇవే కర్మేంద్రియాలు అని చెప్పబడింది. వీటి కర్మలు వరుసగా మలోత్సర్గం, రతిసుఖం, గ్రహణం/ఆదానం, గమనం, వాక్ప్రయోగం మొదలైనవి.

Verse 3

पञ्चकर्मेन्द्रियान्यत्र पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि च इन्द्रियार्थाश् च पञ्चैव महाभूता मनो ऽधिपाः

ఇక్కడ ఐదు కర్మేంద్రియాలు, ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు ఉన్నాయి; ఇంద్రియాల ఐదు విషయాలు మరియు ఐదు మహాభూతాలు కూడా ఉన్నాయి—వీటన్నిటిపై మనస్సే అధిపతిగా ఉంటుంది।

Verse 4

आत्माव्यक्तश् चतुर्विंशतत्त्वानि पुरुषः परः संयुक्तश् च वियुक्तश् च यथा मत्स्योदके उभे

ఆత్మ మరియు అవ్యక్తం (ప్రకృతి), ఇరవై నాలుగు తత్త్వాలు, పరమ పురుషుడు—ఇవి సంయుక్తముగానూ వియుక్తముగానూ చెప్పబడతాయి; చేప మరియు నీరు కలిసి ఉన్నా వేరుగా ఉన్నట్లే।

Verse 5

अव्यक्तमास्रितानीह रजःसत्त्वतमांसि च आन्तरः पुरुषो जीवः स परं ब्रह्म कारणं

ఇక్కడ అవ్యక్తం (ప్రకృతి) లో రజస్, సత్త్వం, తమస్ అనే గుణాలు నివసిస్తాయి. అంతర్వర్తి పురుషుడు అయిన జీవుడు—అదే పరబ్రహ్మ, కారణస్వరూపం।

Verse 6

स याति परमं स्थानं यो वेत्ति पुरुषं परं सप्ताशयाः स्मृता देहे रुधिरस्यैक आशयः

పరమ పురుషుని ఎవరైతే తెలుసుకొనునో, అతడు పరమ స్థానాన్ని పొందును. దేహంలో ఏడు ఆశయాలు చెప్పబడ్డాయి; వాటిలో ఒకటి రుధిరం (రక్తం) యొక్క ఆశయం.

Verse 7

श्लेष्मणश्चामपित्ताभ्यां पक्वाशयस्तु पञ्चमः वायुमूत्राशयः सप्तः स्त्रीणां गर्भाशयो ऽष्टमः

శ్లేష్మం (కఫం) మరియు ఆమ-పిత్తంతో సంబంధమున్న పక్వాశయం ఐదవ ఆశయం. వాయు-ఆశయం మరియు మూత్ర-ఆశయం ఏడవదిగా లెక్కించబడతాయి; స్త్రీలలో గర్భాశయం ఎనిమిదవది.

Verse 8

पित्तात्पक्वाशयो ऽग्नेः स्याद्योनिर्विकशिता द्युतौ पद्मवद्गर्भाशयः स्यात्तत्र घत्ते सरक्तकं

పిత్తప్రకోపం వల్ల, ఓ అగ్నీ, పక్వాశయం (పెద్ద పేగు) దగ్ధమైనట్లుగా వేడెక్కుతుంది; యోని అసాధారణంగా వికసించి కాంతిమంతంగా కనిపిస్తుంది, గర్భాశయం పద్మసదృశమని చెప్పబడుతుంది; ఆ స్థితిలో రక్తమిశ్రిత స్రావం జరుగుతుంది।

Verse 9

शुक्रं स्वशुक्रतश्चाङ्गं कुन्तलान्यत्र कालतः न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नेति गर्भाशयं मुने

ఓ మునీ, స్వశుక్రతత్త్వంతో కూడిన శుక్రం—శరీర భాగాలు, వెంట్రుకలు సహా—కాలానుగుణంగా అక్కడ నిక్షిప్తమైతే; ఆ శుక్రం యోనిలో ప్రవేశించినా వెంటనే గర్భాశయాన్ని చేరదు।

Verse 10

ऋतावपि च योनिश्चेद्वातपित्तकफावृता भवेत्तदा विकाशित्वं नैव तस्यां प्रजायते

ఋతుకాలంలో కూడా యోని వాత-పిత్త-కఫాలతో ఆవరించబడితే/అవరోధితమైతే, అప్పుడు దానిలో సరైన వికాసం (తెరుచుకోవడం) జరగదు; అందువల్ల గర్భధారణ కలగదు।

Verse 11

बुक्कात्पुक्कसकप्लीहकृतकोष्ठाङ्गहृद्व्रणाः तण्डकश् च महाभाग निबद्धान्याशये मतः

ఓ మహాభాగ, మూత్రాశయం, పుక్కస, ప్లీహ, యకృత్, కోష్ఠం (ఉదరగుహ), అవయవాలు, హృదయం వీటిలోని వ్రణాలు—మరియు తండక—ఇవన్నీ ఆశయంలో నిబద్ధమైన వ్యాధులుగా భావించబడతాయి।

Verse 12

रसस्य पच्यमानस्य साराद्भवति देहिनां प्लीहा यकृच्च धर्मज्ञ रक्तफेणाच्च पुक्कसः

ఓ ధర్మజ్ఞా, దేహుల్లో రసం పచనమవుతున్నప్పుడు దాని సారభాగం నుండి ప్లీహా మరియు యకృత్ ఉద్భవిస్తాయి; అలాగే రక్తంలోని ఫేన/అశుద్ధ భాగం నుండి పుక్కస జన్మిస్తుంది।

Verse 13

रक्तं पित्तञ्च भवति तथा तण्डकसंज्ञकः मेदोरक्तप्रसाराच्च वुक्कायाः सम्भवः स्मृतः

ఇది రక్తము మరియు పిత్తము యొక్క వికారం; దీనిని ‘తండక’ అని పిలుస్తారు. మెదస్సు మరియు రక్తము దుష్టప్రసారం వల్ల ‘వుక్కా’ అనే వ్యాధి కలుగుతుందని చెప్పబడింది.

Verse 14

रक्तमांसप्रसाराच्च भवन्त्यन्त्राणि देहिनां सार्धत्रिव्यामसंख्यानि तानि नॄणां विनिर्दिशेत्

రక్తము మరియు మాంసము విస్తరించుట వల్ల దేహధారులలో ఆంత్రాలు ఏర్పడుతాయి. మనుష్యుల విషయంలో వాటి ప్రమాణం మూడున్నర వ్యామములు అని ప్రత్యేకంగా నిర్దేశించాలి.

Verse 15

त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणां प्राहुर्वेदविदो जनः रक्तवायुसमायोगात् कामेयस्योद्भवः स्मृतः

వేదవిదులు స్త్రీలకు మూడు వ్యామముల ప్రమాణమని చెబుతారు. రక్తము మరియు వాయువు సంయోగం వల్ల కామేచ్ఛ ఉద్భవిస్తుందని స్మృతిలో చెప్పబడింది.

Verse 16

कफप्रसाराद्भवति हृदयं पद्मसन्निभं अधोमुखं तच्छूषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः

కఫము విస్తరించుట వల్ల హృదయం పద్మసదృశంగా, అధోముఖంగా అవుతుంది. అది లోపల ఖాళీగా ఉండి, అందులోనే జీవుడు స్థితి చెందుతాడు.

Verse 17

चैतन्यानुगता भावःसर्वे तत्र व्यवस्थिताः तस्य वामे तथा प्लीहा दक्षिणे च तथा यकृत्

చైతన్యాన్ని అనుసరించే సమస్త భావాలు అక్కడే స్థితి చెందుతాయి. దాని ఎడమవైపు ప్లీహము (స్ప్లీన్), కుడివైపు యకృతు (లివర్) ఉంటుంది.

Verse 18

दक्षिणे च तथा क्लोम पद्मस्यैवं प्रकीर्तितं श्रोतांसि यानि देहे ऽस्मिन् कफरक्तवहानि च

కుడి వైపున కూడా క్లోమము ఉంటుంది; ఈ విధంగా ‘పద్మ’ (హృదయ-పద్మము) వర్ణించబడింది. అలాగే ఈ దేహంలో కఫమును మరియు రక్తమును వహించే స్రోతస్సులు కూడా ప్రకటించబడ్డాయి.

Verse 19

तेषां भूतानुमानाच्च भवतीन्द्रियसम्भवः नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकं

ఆ (దేహధాతువులు) భూతాలనుండి ఉద్భవించాయని అనుమానించి ఇంద్రియాల ఉద్భవం గ్రహించబడుతుంది. నేత్రాలలోని శ్వేత మండలం కఫమునుండి పుట్టి పితృసంబంధమైనదిగా చెప్పబడుతుంది.

Verse 20

कृष्णञ्च मण्डलं वातात्तथा मवति मातृकं पित्तात्त्वङ्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवं

కృష్ణ మండలం వాతమునుండి ఉద్భవిస్తుంది; అలాగే అది మాతృక (మాతృసంబంధ) లక్షణంగా భావించబడుతుంది. పిత్తమునుండి త్వక్-మండలం తెలిసికొనవలెను; అది మాతా-పితృ ఉభయసంభవము.

Verse 21

मांसासृक्कफजा जिह्वा मेदो ऽसृक्कफमांसजौ वृषाणौ दश प्राणस्य ज्ञेयान्यायतनानि तु

జిహ్వ మాంసము, రక్తము, కఫములనుండి ఏర్పడింది; మేదస్సు రక్త-కఫ-మాంసములనుండి ఉద్భవిస్తుంది; రెండు వృషణాలు మేద-రక్త-కఫ-మాంసములనుండి ఏర్పడినవి. ఇవి ప్రాణానికి దశ ఆయతనములు (ఆధారస్థానాలు) అని తెలుసుకోవాలి.

Verse 22

मूर्धा हृन्नाभिकण्ठाश् च जिह्वा शुक्रञ्च शोणितं गुदं वस्तिश् च गुल्फञ्च कण्डुराः शोडशेरिताः

మూర్ధ, హృదయప్రదేశము, నాభి, కంఠము; జిహ్వ; శుక్రము మరియు శోణితము (రక్తము); గుదము; వస్తి (మూత్రాశయము); అలాగే గుల్ఫము (మడమ/గోళ్లు)—ఇవి కండూ (దురద) యొక్క పదహారు స్థానాలుగా ప్రకటించబడ్డాయి.

Verse 23

द्वे करे द्वे च चरणे चतस्रः पृष्ठतो गले देहे पादादिशीर्षान्ते जालानि चैव षोडश

చేతుల్లో రెండు, పాదాల్లో రెండు ‘జాలాలు’ ఉన్నాయి; వెనుక భాగంలో మరియు కంఠంలో నాలుగు. ఈ విధంగా శరీరంలో—పాదాల నుండి శిరస్సు అంతం వరకు—మొత్తం పదహారు జాలాలు (జాలికలు/ప్లెక్సస్‌లు) ఉంటాయి.

Verse 24

मांसस्नायुशिरास्थिन्यः चत्वारश् च पृथक् पृथक् मणिबन्धनगुल्फेषु निबद्धानि परस्परं

మాంసం, స్నాయువు, శిర (నాడి/శిరా), మరియు అస్తి—ఈ నాలుగు, ఒక్కొక్కటి వేరు వేరు—మణిబంధ సంధి (మణికట్టు) మరియు గుల్ఫ సంధి (మడమ) వద్ద పరస్పరం బంధింపబడి ఉంటాయి.

Verse 25

षट्कूर्चानि स्मृतानीह हस्तयोः पादयोः पृथक् ग्रीवायाञ्च तथा मेढ्रे कथितानि मनीषिभिः

ఇక్కడ ఆరు ‘కూర్చ’ బిందువులు స్మరించబడ్డాయి—చేతుల్లో, పాదాల్లో వేర్వేరుగా; అలాగే గ్రీవలో మరియు మేఢ్రం (లింగం) లో కూడా—అని పండితులు ప్రకటించారు.

Verse 26

पृष्ठवंशस्योपगताश् चतस्रो मांसरज्जवः नवत्यश् च तथा पेश्यस्तासां बन्धनकारिकाः

పృష్ఠవంశం (వెన్నెముక) కు అనుసంధానమైన నాలుగు మాంస-రజ్జువులు ఉన్నాయి; అలాగే తొంభై ‘పేశీలు’ ఉన్నాయి, అవి వాటికి బంధనకారకాలు (బిగింపు కట్టులు)గా ఉంటాయి.

Verse 27

सीरण्यश् च तथा सप्त पञ्च मूर्धानमाश्रिताः एकैका मेढ्रजिह्वास्ता अस्थि षष्टिशतत्रयं

అలాగే ఏడు ‘సీరణ్య’లు ఉన్నాయి, మరియు శిరస్సులో స్థితమైన ఐదు ఉన్నాయి. ప్రతి ఒక్కటి ఒక్కటే; జిహ్వా మరియు మేఢ్రం (లింగం) కూడా ఆ లెక్కలో చేరుతాయి. ఎముకలు మూడు వందల అరవై.

Verse 28

सूक्ष्मैः सह चतुःषष्ठिर्दशना विंशतिर्नखाः पाणिपादशलाकाश् च तासां स्थानचतुष्टयं

సూక్ష్మ దంతాలతో కూడి దంతాలు అరవై నాలుగు; గోర్లు ఇరవై; చేతి‑కాలి దండసదృశమైన అంగుళులూ ఉన్నాయి—వాటి స్థానాలు నాలుగు భాగాలుగా విభజించబడ్డాయి।

Verse 29

षष्ट्यङ्गुलीनां द्वे पार्ष्ण्योर्गुल्फेषु च चतुष्टयं चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि जङ्घयोस्तद्वदेव तु

అంగుళుల్లో అరవై ఎముకలు; మడమల్లో రెండు; మోకాళ్ల కింద మడమ సంధుల్లో (గుల్ఫ) నాలుగు; ముందుభుజాల్లో (అరత్ని) నాలుగు ఎముకలు; అలాగే జంఘల్లో కూడా అదే విధంగా.

Verse 30

द्वे द्वे जानुकपोलोरुफलकांशसमुद्भवं अक्षस्थानांशकश्रोणिफलके चैवमादिशेत्

అదేవిధంగా మోకాలు, చెంప, ఊరు‑ఫలక (తొడ ప్రాంతం)లో ఉద్భవించే ఎముకలు రెండేసి; అక్ష‑స్థాన భాగంలో రెండూ; శ్రోణి‑ఫలక (నడుము/నితంబం)లో కూడా రెండూ—ఇలా నిర్దేశించాలి।

Verse 31

भगास्तोकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च ग्रीवायाञ्च तथास्थीनि जत्रुकञ्च तथा हमुः

భగ‑ప్రదేశం (శ్రోణి భాగం)లో ఎముకలు కొద్దిగా; వెనుక భాగంలో నలభై ఐదు; మెడలో కూడా ఎముకలు ఉన్నాయి; అలాగే జత్రు (కాలర్‌బోన్) మరియు హను (దవడ) కూడా (గణనలో) చేరుతాయి।

Verse 32

तन्मूलं द्वेललाटाक्षिगण्डनासाङ्घ्य्रवस्थिताः पर्शुकास्तालुकैः सार्धमर्वुदैश् च द्विसप्ततिः

దాని మూలం నుండి రెండు (సమూహాలు)గా—నుదురు, కళ్ళు, చెంపలు, ముక్కు మరియు పాదాలలో స్థితమైనవిగా—వర్ణించబడింది; అలాగే పక్కెముకలు—తాలువుతో మరియు అర్బుద (గ్రంథి‑సదృశ ఉబ్బరం)లతో కలిసి—డెబ్బై రెండు అని చెప్పబడింది।

Verse 33

द्वेशङ्खके कपालानि चत्वार्येव शिरस् तथा उरः सप्तदशास्थीनि सन्धीनां द्वे शते दश

కపాలంలోని రెండు శంఖప్రదేశాలలో నాలుగు కపాలపట్టికలు ఉంటాయి; శిరస్సులో కూడా అలాగే. వక్షస్థలంలో పదిహేడు ఎముకలు, సంధులు రెండువందల పది అని చెప్పబడింది.

Verse 34

अष्टषष्टिस्तु शाखासु षष्टिश् चैकविवर्जिता अन्तरा वै त्र्यशीतिश् च स्नायोर् नवशतानि च

శాఖలైన అవయవాలలో అరవై ఎనిమిది (ఎముకలు) ఉన్నాయి; ధడంలో అరవై—ఒకటి మినహా. మధ్యభాగాలలో ఎనభై మూడు; స్నాయువులు తొమ్మిది వందలు అని చెప్పబడింది.

Verse 35

त्रिंशाधिके द्वे शते तु अन्तराधौ तु सप्ततिः ऊर्ध्वगाः षट्शतान्येव शाखास्तु कथितानि तु

రెండువందల ముప్పై అనే గణనలో మధ్యభాగంలో డెబ్బై ఉన్నాయి. పై గణనలో శాఖలు ఖచ్చితంగా ఆరు వందలు అని చెప్పబడింది.

Verse 36

पञ्चपेशीशतान्येव चत्वारिंशत्तथोर्ध्वगाः चतुःशतन्तु शाखासु अन्तराधौ च षष्टिका

పేశీలు ఐదు వందలే; పై భాగంలో మరొక నలభై అదనం. వీటిలో నాలుగు వందలు శాఖలైన అవయవాలలో, అరవై మధ్య/ధడ భాగంలో ఉన్నాయి.

Verse 37

स्त्रीणाम् चैकाधिका वै स्याद्विंशतिश् चतुरुत्तरा स्तनयोर्दश योनौ च त्रयोदश तथाशये

స్త్రీలలో సంఖ్య ఒకటి ఎక్కువ—ఇరవై నాలుగు. రెండు స్తనాలలో పది, యోనిలో పదమూడు, అలాగే ఆశయంలో (గర్భాశయంలో) కూడా అని చెప్పబడింది.

Verse 38

गर्भस्य च चतस्रः स्युः शिराणाञ्च शरीरिणां त्रिंशच्छतसहस्राणि तथान्यानि नवैव तु

గర్భంలో నాలుగు ప్రధాన శిరలు ఉన్నాయని చెప్పబడింది. దేహధారులలో శిరల సంఖ్య మూడు లక్షలు; అదనంగా ఇంకా తొమ్మిది శిరలు కూడా ఉన్నాయని పేర్కొనబడింది.

Verse 39

षट्पञ्चाशत्सहस्राणि रसन्देहे वहन्ति ताः केदार इव कुल्याश् च क्लेदलेपादिकञ्च यत्

దేహంలో రసాన్ని మోసే శిరలు యాభై ఆరు వేలని చెప్పబడింది. అవి పొలంలోని కాలువల వలె సర్వత్ర తేమ, లేపనం మరియు ఇతర పోషక ప్రభావాలను చేరవేస్తాయి.

Verse 40

द्वासप्ततिस् तथा कोट्यो व्योम्नामिह महामुने मज्जाया मेदसश् चैव वसायाश् च तथा द्विज

ఓ మహామునీ! ఇక్కడ వ్యోమనము (ఆకాశీయ ఖాళీ స్థలాలు) డెబ్బై రెండు కోట్లని చెప్పబడింది. ఓ ద్విజా! అలాగే మజ్జ, మేదము మరియు వస కూడా (డెబ్బై రెండు కోట్లు) అని పేర్కొనబడింది.

Verse 41

मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस् तथा पञ्चपेशीशतान्यत्रेति ख , ञ च रक्तस्य सरसस्यात्र क्रमशो ऽञ्जलयो मताः

ఇక్కడ మూత్రం, పిత్తం, శ్లేష్మం, మలం—వాటి పరిమాణాలు క్రమంగా అంజలి ప్రమాణంగా భావించబడ్డాయి. కొన్ని పాఠాలలో (ఖ, ఞ) కండరాలు ఐదు వందలని కూడా చెప్పబడింది. అలాగే రక్తం మరియు రసం పరిమాణాలు కూడా ఇక్కడ క్రమంగా అంజలులలో నిర్దేశించబడ్డాయి.

Verse 42

अर्धार्धाभ्यधिकाः सर्वाः पूर्वपूर्वाञ्जलेर्मताः अर्धाञ्जलिश् च शुक्रस्य तदर्धञ्च ततौजसः

ముందు చెప్పిన అన్ని పరిమాణాలు, ప్రతి ఒక్కటి ముందున్న అంజలికంటే ఒకన్నర రెట్లు (అర్థానికి అర్థం పెరుగుదలతో) అని భావించబడింది. శుక్రం పరిమాణం అర్ధ అంజలి; ఓజస్సు దాని అర్ధం (అంటే పావు అంజలి) అని చెప్పబడింది.

Verse 43

रजसस्तु तथा स्त्रीणाञ्चतस्रः कथिता बुधैः शरीरं मलदोषादि पिण्डं ज्ञात्वात्मनि त्यजेत्

అదేవిధంగా స్త్రీల రజస్సు ప్రవాహానికి నాలుగు స్థితులు అని పండితులు చెప్పారు. శరీరం మల‑దోషాది సమూహమైన పిండమని తెలిసి, ఆత్మలో దానితో తాదాత్మ్యాన్ని విడిచిపెట్టాలి।