Adhyaya 346

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे काव्यगुणविवेको नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यदोषविवेकः अग्निर् उवाच उद्वेगजनको दोषः सभ्यानां स च सप्तधा वक्तृवाचकवाच्यानामेकद्वित्रिनियोगतः

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో “కావ్యగుణవివేక”మనే 345వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 346వ అధ్యాయం “కావ్యదోషవివేక” ప్రారంభమవుతుంది. అగ్ని పలికెను—సభ్య రసికులలో ఉద్వేగం/రసభంగం కలిగించేది దోషము; అది వక్త, వాచక (శబ్దప్రయోగం), వాచ్య (అర్థం) వీటి ఏక, ద్వి, త్రి అనుచిత నియోగాల వల్ల ఏడు విధములు.

Verse 2

तत्र वक्ता कविर्नाम प्रथते स च भेदतः सन्दिहानो ऽविनीतः सन्नज्ञो ज्ञाता चतुर्विधः

ఇక్కడ వక్తను ‘కవి’ అని పిలుస్తారు. భేదముగా అతడు నాలుగు విధములు—(1) సందేహి, (2) అవినీతుడు, (3) అల్పజ్ఞ/అర్ధజ్ఞ, (4) జ్ఞాత (పూర్తి సామర్థ్యుడు).

Verse 3

निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम् तद्भेदो पदवाक्ये द्वे कथितं लक्षणं द्वयोः

నిమిత్తం (కారణాధారం) మరియు పరిభాష (ప్రచలిత నిర్వచనం) ద్వారా, సూచ్యవస్తువుతో నిజంగా సంబంధమున్న అర్థాన్ని స్పర్శించి తెలిపేది ‘అర్థసంస్పర్శి వాచకము’. దీనికి రెండు భేదాలు—పదము, వాక్యము; ఈ విధంగా రెండింటి లక్షణం చెప్పబడింది.

Verse 4

असाधुत्वाप्रयुक्त्वे द्वावेव पदनिग्रहौ शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः

పదరూపాన్ని తిరస్కరించుటకు రెండు కారణాలే—(1) అసాధుత్వం (అశుద్ధత), (2) అప్రయుక్తత్వం (ప్రామాణిక ప్రయోగాభావం). పండితులు ‘అసాధుత్వం’ అనగా శబ్దశాస్త్రం/వ్యాకరణానికి విరుద్ధమై ఉండుట అని చెబుతారు.

Verse 5

व्युत्पन्नैर् अनिबद्वत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते छान्दसत्वमविस्पष्टत्वञ्च कष्टत्वमेव च

వ్యుత్పన్నుల అభిప్రాయమున ‘అనిబద్ధత్వం’నే ‘అప్రయుక్తత్వం’ (స్వీకృత ప్రయోగాభావం) అంటారు. అలాగే ‘ఛాందసత్వం’ (వైదిక/ప్రాచీన పదప్రయోగం), ‘అవిస్పష్టత్వం’ (అస్పష్టత), ‘కష్టత్వం’ (కఠిన/కృత్రిమ వ్యక్తీకరణ) కూడా దోషాలుగా లెక్కించబడతాయి.

Verse 6

तदसामयिकत्वञ्च ग्राम्यत्वञ्चेति पञ्चधा छान्दसत्वं न भाषायामविस्पष्टमबोधतः

ఇలా వైదిక (ఛాన్దస) ప్రయోగం ఐదు విధాలుగా ఉంటుంది; అందులో ‘అసామయికత్వం’ మరియు ‘గ్రామ్య/లోకప్రయోగత్వం’ కూడా ఉన్నాయి. సాధారణ (లౌకిక) భాషలో దానిని వాడకూడదు, ఎందుకంటే అది అస్పష్టంగా, అబోధ్యంగా మారుతుంది.

Verse 7

गूडार्थता विपर्यस्तार्थता संशयितार्थता अविष्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढार्थतेति सा

అర్థగూఢత, అర్థవిపర్యయం, అర్థసంశయం, మరియు అర్థాస్పష్టత—ఇవి దాని భేదాలు. వాటిలో ‘గూఢార్థత’ అనే దోషమే ‘గూఢార్థత’గా చెప్పబడుతుంది.

Verse 8

यत्रार्थो दुःखसवेद्यो विपर्यस्तार्थता पुनः विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपातिर्मलीमसा

అర్థం కష్టంతోనే గ్రహించబడితే అది గూఢార్థత; అర్థం విపరీతంగా/విరుద్ధంగా ఉంటే అది విపర్యస్తార్థత. అలాగే ఉద్దేశించినదానికి బదులుగా ఇతర పదార్థాల ద్వారా భావం చెప్పబడితే అది ‘మలీమసా’ అనే దోషం.

Verse 9

अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः मनीषयेति ज सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां

ప్రధాన (శాబ్దిక) అర్థం అన్యార్థాన్ని ఇస్తూ లేదా అసమర్థంగా ఉండి నిలవలేకపోతే, సందర్భబుద్ధి (మనీషా) ద్వారా అదే ద్వితీయార్థానికి చేరుతారు; వాచ్యార్థం అనిశ్చితంగా ఉన్న చోట దానిని ‘సంశయితార్థత’ అంటారు.

Verse 10

दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते असुखोच्चार्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः

సజ్జనులను కలవరపెట్టకపోయినా ఇవి కవితా-దోషాలుగానే పరిగణించబడతాయి—(1) ఉచ్చారణకు అసౌకర్యం/కష్టం, (2) వ్యక్తీకరణలో కష్టత/కఠినత, (3) స్థిరమైన ప్రయోగ-సంప్రదాయం (సమయం) నుండి విపథనం.

Verse 11

असामयिकता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपातिः खलीकृता

మునులు ఈ దోషాలను ప్రకటించారు—వాక్యంలో అసమయికతను వర్జించాలి; ‘గ్రామ్యత’ అనగా నీచార్థాలను సూచించి రూక్షంగా, అసభ్యంగా మారిన వాక్కు।

Verse 12

वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा

వ్యక్తం చేయవలసినది కానీ సాధారణ మాటల్లో నేరుగా చెప్పబడనిది—దాని పరోక్ష సూచన మూడు విధాలుగా కలుగుతుంది: ఉచ్చారణ ద్వారా, కేవలం స్మరణ ద్వారా, మరియు దాన్ని సూచించే పదంతో సామ్య/సంబంధం ద్వారా।

Verse 13

दोषः साधारणः प्रातिस्विको ऽर्थस्य स तु द्विधा अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः

ఏదైనా వస్తువు/ఆస్తికి సంబంధించిన దోషం రెండు రకాలది—సాధారణం మరియు ప్రాతిస్వికం (వ్యక్తిగతం)। ఆ దోషం ద్వివిధం; అనేక సహభాగుల దావాలతో భారపడటం ‘సాధారణ’ దోషమని స్మృతిలో చెప్పబడింది।

Verse 14

क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्ता व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः

సాధారణ దోషాలు ఐదు అని భావించబడినవి—క్రియ మరియు కారక సంబంధాల్లో భ్రంశం, సంధి లేకపోవడం (విసంధి), పునరుక్తి, మరియు వాక్య సంబంధాల వ్యస్తత/అవ్యవస్థ।

Verse 15

अक्रियत्वं क्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः कर्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिःसन्धिदूषणम्

దోషాలు ఇవి—క్రియ లేకపోవడం (అక్రియత్వం), క్రియ/క్రియాపద భ్రంశం, కారక ప్రయోగంలో లోపం, కర్త మొదలైన అవసరమైన కారకాల అభావం, విసంధి (సంధి చేయకపోవడం), మరియు సంధిదూషణం (తప్పు సంధి)।

Verse 16

विगतो वा विरुद्धो वा सन्धिः स भवति द्विधा सन्धेर्विरुद्धता कष्टपादादर्थान्तरागमात्

సంధి (ధ్వని-సంయోగం) దోషయుక్తంగా రెండు విధాలు—(1) ‘విగతం’, యథావిధి సంధి లేకపోవడం లేదా లుప్తమవడం; (2) ‘విరుద్ధం’, నియమానికి/ఔచిత్యానికి విరుద్ధంగా సంధి జరగడం. ఈ విరుద్ధత కష్టపాదం (ఛందస్సు పాదాన్ని బలవంతంగా కూర్చడం) వల్ల గానీ, అనుకోని భిన్నార్థ ప్రవేశం వల్ల గానీ కలుగుతుంది.

Verse 17

पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत् अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा

పునరుక్తత్వం (అనవసర పునరావృతం) అనగా పదేపదే చెప్పడం; ఇది రెండు విధాలు—అర్థావృత్తి (అర్థ పునరావృతి) మరియు పదావృత్తి (పద పునరావృతి). అర్థావృత్తి కూడా మరల రెండు విధాలుగా ఉంటుంది.

Verse 18

प्रयुक्तवरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च नावर्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्तते पदम्

పదావృత్తి (పద పునరావృతి)లో సమానార్థకమైన ఉత్తమ పదాన్ని వాడినా, లేదా మరో పదరూపాన్ని వాడినా, అది దోషమైన పునరావృతం కాదు; అదే పదం యథాతథంగా మళ్లీ వచ్చినప్పుడే పునరావృతమని గ్రహించాలి.

Verse 19

व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः सम्बन्धान्तरनिर्भाषात् सम्बन्धान्तरजन्मनः

వ్యస్తసంబంధత (సంబంధ విక్షేపం) అనగా సరైన వాక్య/అర్థ సంబంధం (i) మధ్యలో విరామం వల్ల తెగిపోవడం, (ii) మరో సంబంధం చొరబడి మసకబార్చడం, లేదా (iii) పూర్తిగా భిన్న సంబంధంగా పుట్టడం వల్ల కలుగుతుంది.

Verse 20

मला इति क , ज च कष्टपादादर्थान्तरक्रमादिति ट प्रयुक्तचरशब्देनेति ज , ञ च अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानास्त्रिधैव सा अन्तरा पदवाक्याभ्यां प्रतिभेदं पुनर्द्विधा

‘మలా’ అని క, జ ఆచార్యులు అంటారు; ‘కష్ట’ అనేది కష్టపాదం వల్ల గానీ, అర్థ-క్రమం మారడం వల్ల గానీ పుడుతుంది అని ట చెబుతాడు. అలాగే ‘ప్రయుక్తచరశబ్ద’ అని జ, ఞ అంటారు. ఆ కారణాలు లేకపోయినా అంతర్వ్యవధానం (అంతర్గత విరామం) మూడు విధాలు; అదే ‘అంతరా’ పదాల మధ్యా లేదా వాక్యాల మధ్యా ఉండటాన్ని బట్టి మళ్లీ రెండు విధాలు.

Verse 21

वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्द्विधा पदवाक्ययोः व्युत्पादितपूर्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते

వాచ్యార్థం అనగా అభిప్రేతార్థంగా బోధింపబడేది; అందువల్ల పదం–వాక్యం పరంగా అది రెండు విధాలు—(1) పూర్వవ్యుత్పత్తితో స్థిరమైన వాచ్యం, (2) వ్యుత్పత్తిచే కొత్తగా నిర్ధారించవలసిన వాచ్యం; ఇలా భేదించబడుతుంది.

Verse 22

इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा

హేతువు లోపముగా పరిగణించబడేది—ఇష్ట ప్రతిజ్ఞకు వ్యాఘాతం కలిగించడం, అసమర్థత, అసిద్ధత్వం, విరుద్ధత్వం, అలాగే అనైకాంతికత (వ్యభిచారం/అనిశ్చితత్వం) ఉన్నప్పుడు.

Verse 23

एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः पक्षे सपक्षेनास्तितत्वं विपक्षे ऽस्तित्वमेव तत्

ఇలా ‘సత్ప్రతిపక్షత్వం’ అనే దోషం—‘కాలాతీతత్వ’ సంకరభ్రాంతితో కూడినది—ఇదే: పక్షంలో అది సపక్షంతో కలిసి ఉన్నదిగా సిద్ధమవుతుంది; అలాగే విపక్షంలో కూడా అదే ఉన్నదిగా సిద్ధమవుతుంది.

Verse 24

काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम् एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति

కావ్యాలలో, సభలోని పండిత విమర్శకుల మధ్య కూడా ‘అరుంతుద’ అనే దోషం నిజంగా అంగీకరించబడదు; అలాగే ‘ఏకాదశ నిరర్థత్వం’ కూడా ‘దుష్కర’ మొదలైన సందర్భాలలో దోషంగా పరిగణించబడదు.

Verse 25

दुःखीकरोति दोषज्ञान्गूढार्थत्वं न दुष्करे न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर् लोकशास्त्रयोः

గూఢార్థత్వం దోషాలను తెలిసిన రసికునికీ దుఃఖం కలిగిస్తుంది; కాబట్టి కావ్యం దుష్కరంగా (అతి కఠినంగా) ఉండకూడదు, గ్రామ్యంగా లేదా కలవరపెట్టేదిగా ఉండకూడదు, మరియు లోక-శాస్త్రాలలో ప్రసిద్ధమైన ప్రయోగానికి అనుగుణంగా ఉండాలి.

Verse 26

क्रियाभ्रंशेन लक्ष्मास्ति क्रियाध्याहारयोगतः भ्रष्टकारकताक्षेपबलाध्याहृतकारके

క్రియాభ్రంశం వల్ల ‘లక్ష్మా’ అనే వ్యాకరణదోషం కలుగుతుంది; క్రియాధ్యాహారం (క్రియను లుప్తంగా గ్రహించడం) వల్ల కూడా అలాగే. కారకసంబంధాలు భ్రష్టమైతే, సందర్భబలంతో సూచితమైన అవసర కారకాన్ని భావార్థంగా పూరించాలి.

Verse 27

प्रगृह्ये गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्वचादौ न दुर्भगम्

ప్రగృహ్య విషయంలో సంధి చేయరాదు; ‘క్షత’ (విచ్ఛిన్న) పదరూపం సంధి లేకుండానే నిలుస్తుంది. కష్టపాఠం వల్ల ద్వి-సంధిత్వం కలగవచ్చు; దుర్వచాది పదాలతో ప్రారంభమయ్యే ప్రయోగాల్లో ఇది అరుదు కాదు.

Verse 28

अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर् न लिप्यते

అనుప్రాసంలో పదాల పునరావృత్తి ప్రశంసనీయం; వ్యస్త (తలక్రిందుల) సంబంధత కూడా శోభనంగా ఉంటుంది. ఉద్దేశ్యార్థ గ్రహణంలో కేవలం వ్యుత్క్రమాది ఏర్పాట్ల వల్ల దోషం ఆపాదించరు.

Verse 29

विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुपमानोपमेययोः

విభక్తి, సంజ్ఞ, లింగ విషయాల్లో పండితులకు ఎలాంటి సంకోచం లేకున్న చోట, అక్కడ సంఖ్య కారణంగా ఉపమానం మరియు ఉపమేయం భిన్నమని గ్రహించాలి (వ్యాకరణంగా సమానమని కాదు).

Verse 30

अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा कवीमां समुदाचारः समयो नाम गीयते

కవులలో స్థిరపడిన సంప్రదాయం—అనేకులకు ఏకవచన ప్రయోగం, ఒకదానికి బహువచన ప్రయోగం, లేదా అనేకులకు బహువచన ప్రయోగం—ఇదే ‘సమయ’ (కావ్యసంప్రదాయం) అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 31

एकादशनिरस्तत्वमिति ञ समान्यश् च विशिष्टश् च धर्मवद्भवति द्विधा सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः

పండితులు చెప్పునది—పదకొండు (కావ్య) దోషాల నివృత్తి అనే స్థితి ‘ధర్మం’వలె ద్వివిధం: సామాన్యము మరియు విశేషము. ఇది సిద్ధ సిద్ధాంతవేత్తలకూ కవులకూ అవివాద్యము.

Verse 32

यः प्रसिध्यति सामान्य इत्य् असौ समयो मतः सर्वेसिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं

‘సామాన్యము’గా ప్రసిద్ధమైనదే ‘సమయ’ (ఆచారం/సంవిధానం)గా భావించబడుతుంది; దాని ద్వారా అన్ని సిద్ధాంతాల వ్యాఖ్యాతలు విపథం లేకుండా సాగుతారు.

Verse 33

कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन सद्विधा छेदसिद्धन्ततो ऽन्यः स्यात् केषाञ्चिद्भ्रान्तितो यथा

లేదా, ఏ మేరకు ‘సామాన్యము’ను ప్రతిపాదిస్తారో ఆ మేరకే అది స్థాపితమవుతుంది; లేకపోతే ‘ఛేద-సిద్ధాంత’ (విశ్లేషణాత్మక విభజన) ప్రకారం కొందరికి భ్రాంతివలె భిన్న నిర్ణయం కలగవచ్చు.

Verse 34

तर्कज्ञानं मुनेः कस्य कस्यचित् क्षणभङ्गिका भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता

ఏ ముని దృష్టిలో తర్కజ్ఞానం ప్రమాణమవుతుంది? ఏ సిద్ధాంతంలో సమస్తం క్షణభంగురం? ఏ అభిప్రాయంలో భూతాలలో చైతన్యత (మూలతత్త్వం) ఉంది? ఏ వ్యవస్థలో జ్ఞానం స్వయంప్రకాశం?

Verse 35

प्रज्ञातस्थूलताशब्दानेकान्तत्वं तथार्हतः शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः

శైవ, వైష్ణవ, శాక్త, సౌర మరియు సిద్ధాంతుల మతాలు ‘ప్రజ్ఞాత’, ‘స్థూలతా’, ‘శబ్ద’, ‘అనేకాంతత్వ’ అలాగే ‘అర్హత’ అనే పదప్రయోగాలతో లక్షణీకృతమవుతాయి.

Verse 36

जगतः कारणं ब्रह्म साङ्ख्यानां सप्रधानकं अस्मिन् सरस्वतीलोके सञ्चरन्तः परस्परम्

బ్రహ్మమే జగత్తుకు కారణము; సాంఖ్యుల దృష్టిలో అది ప్రధానం (ప్రకృతి)తో కూడి చెప్పబడుతుంది. ఈ సరస్వతీ లోకంలో జీవులు పరస్పరం ఒకరినొకరు ఆశ్రయించి సంచరిస్తారు.

Verse 37

बध्नन्ति व्यतिपश्यन्तो यद्विशिष्टैः स उच्यते परिग्रहादप्यसतां सतामेवापरिग्रहात्

విశేషాలను పోల్చి భేదాన్ని గమనిస్తూ (ఇతరులను) బంధించేవారు పరిగ్రహం వల్ల ‘అసత్’ అని చెప్పబడతారు; సజ్జనులు మాత్రం అపరిగ్రహం వల్లనే ‘సత్’ అని పిలువబడతారు.

Verse 38

भिद्यमानस्य तस्यायं द्वैविध्यमुपगीयते प्रत्यक्षादिप्रमाणैर् यद् बाधितं तदसद्विदुः

బాధితమవుతున్న ఆ జ్ఞానానికి ద్వైవిధ్యం ఉపదేశించబడింది; ప్రత్యక్షాది ప్రమాణాలతో ఖండితమయ్యేది ‘అసత్’ (అసత్యం) అని తెలుసుకోవాలి.

Verse 39

कविभिस्तत् प्रतिग्राह्यं ज्ञानस्य द्योतमानता यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत्

కవులు స్వీకరించవలసింది—జ్ఞానపు ప్రకాశమయ స్పష్టత. ఏది తన ఉద్దేశ్యఫలాన్ని సాధించగలదో, అదే పరమార్థసత్ (నిజమైన సత్యం).

Verse 40

अज्ञानाज्ज्ञानतस्त्वेकं ब्रह्मैव परमार्थसत् विष्णुः स्वर्गादिहेतुः स शब्दालङ्काररूपवान् अपरा च परा विद्या तां ज्ञात्वा मुच्यते भवात्

అజ్ఞానం మరియు జ్ఞానం—ఈ రెండు దృష్టుల నుండీ ఒకే బ్రహ్మమే పరమార్థసత్. అదే విష్ణురూపంగా స్వర్గాది కారణమై, శబ్దం మరియు అలంకారరూపంగా కూడా వ్యక్తమవుతుంది. విద్య రెండు—అపరా, పరా; ఆ పరావిద్యను తెలిసినవాడు భవం (సంసారం) నుండి విముక్తుడవుతాడు.