Adhyaya 341

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् नाम चत्वरिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अभिनयादिनिरूपणं अग्निर् उवाच आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयो ऽभिनयो बुधैः चतुर्धा सम्भवः सत्त्ववागङ्गाहरणाश्रयः

ఇలా ఆగ్నేయ మహాపురాణంలోని అలంకార విభాగంలో ‘నృత్యాదౌ అంగకర్మనిరూపణం’ అనే మూడు వందల నలభైవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు మూడు వందల నలభై ఒకటవ అధ్యాయం—‘అభినయాదినిరూపణం’ ప్రారంభం. అగ్ని పలికెను—అర్థాలను ప్రేక్షకుల ముందుకు ప్రత్యక్షంగా తీసుకువచ్చేది ‘అభినయం’ అని పండితులు తెలుసుకోవాలి. అది నాలుగు విధాలు—సాత్త్విక, వాచిక, ఆంగిక, ఆహార్య ఆధారితము।

Verse 2

स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः शरीरारम्भ आहार्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः

స్తంభం మొదలైన భావస్థితుల ద్వారా వ్యక్తమయ్యేది సాత్త్విక అభినయం. వాక్కుతో ప్రారంభమయ్యేది వాచికం; శరీరచేష్టలతో ప్రారంభమయ్యేది ఆంగికం; వేషభూషణాది అలంకారాలతో ప్రారంభమయ్యేది ఆహార్యం. బుద్ధితో ప్రారంభమయ్యే ప్రవృత్తులు కూడా ఇవే విధాలలో లెక్కించబడతాయి।

Verse 3

रसादिविनियोगो ऽथ कथ्यते ह्य् अभिमानतः तमन्तरेण सर्वे षामपार्थैव स्वतन्त्रता

ఇప్పుడు అభిప్రాయాన్ని అనుసరించి రసాది వినియోగం చెప్పబడుతుంది; ఎందుకంటే ఆ అభిప్రాయం లేకుండా అందరి ‘స్వతంత్రత’ కూడా అర్థహీనమే.

Verse 4

सम्भोगो विप्रलम्भश् च शृङ्गारो द्विविधः स्मृतः प्रच्छन्नश् च प्रकाशश् च तावपि द्विविधौ पुनः

శృంగారరసం సంప్రదాయంగా రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది—సంభోగం (మిళితం) మరియు విప్రలంభం (వియోగం). మరల వీటిలో ప్రతి ఒక్కటి రెండు విధాలు—ప్రచ్ఛన్నం (గూఢం) మరియు ప్రకాశం (ప్రకటము)।

Verse 5

विप्रलम्भाभिधानो यः शृङ्गारः स चतुर्विधः पूर्वानुरागानाख्यः प्रवामकरुणात्मकः

విప్రలంభమని పిలువబడే శృంగారరసం నాలుగు విధాలు—(1) పూర్వానురాగం, (2) ప్రవాసం, (3) మానం, (4) కరుణాత్మకం (కరుణతో నిండిన వియోగం)।

Verse 6

एतेभ्यो ऽन्यतरं जायमानमम्भोगलक्षणम् विवर्तते चतुर्धैव न च प्रागतिवर्तते

ఇవాటిలో ఏదో ఒకదానినుంచి ఉద్భవించి, అభిప్రేతార్థాన్ని వ్యక్తం చేసే—సంభోగలక్షణముతో కూడిన—వ్యంజక భావం నాలుగు విధాలుగానే వికసిస్తుంది; అది పూర్వోక్త తత్త్వాన్ని మించదు।

Verse 7

स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्तिका रतिः निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना

స్త్రీ-పురుషుల సంయోగసముదయమునుంచి వారిలో రతి యొక్క నిర్వర్తనము (ఆనందదాయక కామానుభవం) ఉద్భవిస్తుంది; ఆ క్రియలో సమస్త భావాలు సాత్త్వికములు—వర్ణహాని (వైవర్ణ్యం) మరియు క్షయ/అవసానం (ప్రలయం) లేకుండా।

Verse 8

धर्मार्थकाममोक्षैश् च शृङ्गार उपचीयते आलम्वनविशेषैश् च तद्विशेषैर् निरन्तरः

ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం—ఈ విషయాల ద్వారా శృంగారరసం పోషింపబడుతుంది; అలాగే ఆలంబన (ఆశ్రయ-వ్యక్తి/వస్తువు) యొక్క ప్రత్యేక రూపాలు మరియు వాటి విశిష్ట లక్షణాలచేత అది నిరంతరం వికసిస్తుంది।

Verse 9

शृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्नेपथ्यक्रियात्मकम् हासश् च तुर्विधो ऽलक्ष्यदन्तः स्मित इतीरितः

శృంగారరసం ద్వివిధమని తెలుసుకోవాలి—(1) వాక్యము మరియు నేపథ్య/వేషభూషల ద్వారా వ్యక్తమయ్యేది, (2) క్రియల ద్వారా వ్యక్తమయ్యేది. హాస్యం చతుర్విధం; దంతాలు కనబడనిది “స్మితం” అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 10

किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत्

దంతాల అగ్రభాగం స్వల్పంగా కనిపించి కళ్ళు వికసించినట్లుండే నవ్వు “హసితం”. శబ్దంతో కూడినది “విహసితం”; వంకర/తిర్యకంగా చేసే ఉపహాస నవ్వు “జిహ్మోపహసితం” అని అంటారు.

Verse 11

सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत्

శబ్దంతో కూడిన నవ్వు “పాపహసితం”; శబ్దం లేని నవ్వు “అతిహసితం”. ఈ విధంగా “కరుణ” అనే రసం త్రివిధమని గ్రహించాలి.

Verse 12

धर्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस् तथा शोकः शोकाद्भवेत् स्थायी कः स्थायी पूर्वजो मतः

ధర్మానికి ఉపఘాతం/లంఘనం వల్ల శోకం పుడుతుంది; అలాగే చిత్తంలోని వివిధ విలాసాల వల్ల కూడా శోకం జనిస్తుంది. శోకం నుండి స్థాయీభావం ఉద్భవిస్తుందని చెప్పబడింది—అయితే పూర్వులు ఆద్య స్థాయీభావమని ఏదిని మన్నారు?

Verse 13

अङ्गनेपथ्यवाक्यैश् च रौद्रो ऽपि त्रिविधो रसः तस्य निर्वर्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवपथुः

అంగాభినయం, నేపథ్య/వేషప్రదర్శన, వాక్యసంభాషణల ద్వారా “రౌద్ర” రసం కూడా త్రివిధం. దీనిని ఉత్పత్తి చేయునది క్రోధం; లక్షణాలు—చెమట, రోమాంచం, వణుకు.

Verse 14

दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते

వీరుడు మూడు విధాలు—దానవీరుడు, ధర్మవీరుడు, యుద్ధవీరుడు; అట్టి వీరత్వం పరిపూర్ణమగుటకు అంగీకృత కారణం ఉత్సాహము (ధైర్యసంకల్పము).

Verse 15

आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्तते भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं

భయంకరమైన కార్యారంభాలలో ప్రత్యేకంగా వీరరసానుసరణ ఉన్నప్పుడు ఏర్పడే రసమే ‘భయానక-రసం’; దాని ఉత్పాదక కారణం భయము.

Verse 16

उद्वेजनः क्षोभणश् च वीभत्सो द्विविधः स्मृतः उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः

వీభత్సరసం రెండు విధాలు—(1) ఉద్వేజన, (2) క్షోభణ. ఉద్వేజన భయంకర కేకలు మొదలైనవాటివల్ల, క్షోభణ రక్తాది అసహ్య పదార్థాలవల్ల కలుగుతుంది.

Verse 17

जगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्तते काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते

అందులో జగుప్సా (అసహ్యం) ఆరంభభావమైతే దాని సాత్త్వికాంశం ఉపశమిస్తుంది; అందువల్ల ఇప్పుడు కావ్యశోభను పెంపొందించే ధర్మాలు, అనగా అలంకారాలు, వివరించబడుతున్నాయి.

Verse 18

अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्तुमिह क्षमाः

ఇక్కడ వ్యుత్పత్తి మొదలైన పద్ధతుల ద్వారా వాక్కును అలంకరించగలవారు శబ్దమును మరియు అర్థమును—రెండింటినీ—మూడు విధాలుగా వర్గీకరిస్తారు.

Verse 19

शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः छाया मुद्रा तथोक्तिश् च युक्तिर्गुम्फनया सह

కావ్యమీమాంసకులైన పండితులు వీటినే శబ్దాలంకారాలు అంటారు—ఛాయా, ముద్రా, తథోక్తి, యుక్తి మరియు గుంఫనా (కళాత్మక గూడు/విన్యాసం) సహితంగా।

Verse 20

वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च ज्णेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात्

వాకోవాక్య, అనుప్రాస, చిత్ర, అలాగే దుష్కర—ఇవన్నీ శబ్దాల నవరూప అలంకారాలుగా గ్రహించాలి; ఎందుకంటే ఇవి పరస్పరం కలగలిపి ఉండవు, వేరుగా నిర్ధార్యాలు।

Verse 21

तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चत्रुव्विधा लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः

ఇక్కడ ‘ఛాయా’ అనేది ఇతరుని వాక్యానికి అనుకృతి; అది నాలుగు విధాలు—ఒకే ఉక్తిని అనుకరించడం ద్వారా, లోకుల, చతురుల, బాలుల మాటల్లో కనిపించునట్లు।

Verse 22

आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्वसामान्य एव ताः यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः

ఆభాణకోక్తి అనగా లోకోక్తి—అది సర్వసామాన్యమైనది, అందరికీ వర్తించేది. ప్రజల మాటలు వెంబడించే ఆ లోకోక్తిరూప ‘ఛాయా’నే పండితులూ కోరుతారు।

Verse 23

छेका विदग्धा वैदग्ध्यं कलासु कुशला मतिः तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते

కళల్లో నిపుణమైన, పరిపక్వమైన, విదగ్ధ బుద్ధి ఆ వైదగ్ధ్యభరితమైన శైలిని రేఖాంకితం/ప్రతిధ్వనితం చేసినప్పుడు, కవులు దానిని ‘ఛాయా’—అంటే ‘ఛేకోక్తి’—గా అంగీకరిస్తారు।

Verse 24

अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैर् अर्भकोक्त्योपलक्ष्यते तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्वती

అశిక్షితమైన లేదా అసంస్కృతమైన అన్ని రకాల పలుకులు ‘అర్భకోక్తి’ (శిశుసదృశ వాక్యం)గా గుర్తించబడతాయి; అందువల్ల ‘అర్భకోక్తి’ అనే కావ్యఛాయా, ఆ విధమైన పలుకులనే మాత్రమే అనుకరించేది.

Verse 25

विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते

అక్షరాలు గందరగోళంగా ఉండి అశ్లీలంగా ఉన్న మాటలు కూడా—అవి మత్తులో ఉన్నవాడివైతే—అదే స్వభావాన్ని పొందుతాయి; కానీ ‘మత్తోక్తి’ అనే ఛాయోక్తి, కేవలం అనుకరణమైనా, ఎంతో మనోహరంగా కనిపించగలదు.

Verse 26

अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती मुत्प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते

ప్రత్యేక అభిప్రాయంతో కవి శక్తిని వికసింపజేసి, ఉద్దేశ్యార్థాన్ని అందించేది ‘ముద్రా’ అని అంటారు; మా అభిప్రాయం ప్రకారం అదే ‘శయ్యా’ కూడా.

Verse 27

उक्तिः सा कथ्यते यस्यामर्थको ऽप्युपपत्तिमान् लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां

లోకవ్యవహారానికి తగిన వ్యక్తీకరణ విధానంతో, యుక్తియుక్తమైన సాధారణ అర్థం కూడా సజ్జనుల హృదయాన్ని ఆకర్షించే పలుకును ‘ఉక్తి’ అంటారు.

Verse 28

उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि विकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः षडथोक्तयः

ఇక్కడ ఆరు రకాల అర్థోక్తులు బోధించబడ్డాయి—విధి మరియు నిషేధ; నియమం మరియు అనియమం; అలాగే వికల్పం మరియు పరిసంఖ్య (సూచిత బహిష్కరణ).

Verse 29

अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुक्ता मनीषिभिः

పరస్పరం అసంబద్ధమైన వాచ్యము (అర్థం) మరియు వాచకము (శబ్దం) అనే రెండింటిని కలపడానికి కల్పితంగా ఏర్పరచిన అనుసంధానాన్ని పండితులు ‘యుక్తి’ అని అంటారు।

Verse 30

पदञ्चैव पदार्थश् च वाक्यं वाक्यर्थमेव च विषयो ऽस्त्याः प्रकरणं प्रपञ्चश्चेति षड्विधः

శాస్త్ర నిర్మాణం ఆరు విధాలుగా ఉంటుంది—పదం, పదార్థం, వాక్యం, వాక్యార్థం, విషయం, ప్రకరణం, ప్రపఞ్చం (విస్తృత వివరణ) అని।

Verse 31

गुम्फना रचनाचर्या शब्दार्थक्रमगोचरा शब्दानुकारादर्थानुपूर्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा

‘గుంఫనా’ అనేది రచనాచర్య; ఇది శబ్దం–అర్థం యొక్క క్రమబద్ధ అమరికను గోచరిస్తుంది। ఇది క్రమంగా మూడు విధాలు—(1) శబ్దానుకారం, (2) అర్థానుపూర్వి, (3) శబ్దార్థ ఉభయానుపూర్వి।

Verse 32

उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत् ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः

ఉక్తి మరియు ప్రత్యుక్తి కలిగిన వాక్యాన్ని ‘వాకోవాక్యం’ (సంభాషణ) అంటారు; అది రెండు విధాలు. ఋజు-ఉక్తి, వక్ర-ఉక్తి అనే భేదంలో మొదటిది సహజమైన, సూటి పలుకు।

Verse 33

सा पूर्वप्रश्निका प्रश्नपूर्विकेति द्विधा भवेत् वक्रोक्तिस्तु भवेड्भङ्ग्या काकुस्तेन कृता द्विधा

అది రెండు విధాలు—(1) పూర్వప్రశ్నికా, (2) ప్రశ్నపూర్వికా. వక్రోక్తి భంగీ (వ్యక్తీకరణలో మలుపు) వల్ల ఉద్భవిస్తుంది; అదే భంగీ ద్వారా ‘కాకు’ (సూచక స్వరము/వ్యంగ్యధ్వని) కూడా ద్వివిధమవుతుంది।