Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
మునుపటి భాగంలో వ్యూహరచన (యుద్ధవ్యవస్థ) వివరణ ముగిసిన తరువాత, ఈ అధ్యాయం బాహ్య వ్యూహం నుంచి మళ్లి రాజు వ్యక్తులను వారి దేహలక్షణాల ద్వారా ఎలా అంచనా వేయాలో చెప్పుతుంది. అగ్ని దీనిని పరంపరాగత శాస్త్రంగా పరిచయం చేస్తాడు—సముద్రుడు గర్గునికి బోధించిన సాముద్రిక విద్య, ఇది స్త్రీ–పురుషులలో శుభాశుభ సూచకాలను తెలిపేది. దేహసమత్వం, ‘చతుర్విధ సమత’, న్యగ్రోధ-పరిమండల ప్రమాణం (భుజవిస్తారం = ఎత్తు) వంటి ఆదర్శ అనుపాతాలు, అంగుళ–కిష్కు కొలతలు, వక్షస్థలాది ప్రాంతాల రేఖలు, కమలసదృశ లక్షణాలు, జంట అవయవాల అనుసంధానాలు వివరించబడతాయి. దయ, క్షమ, శౌచం, దానం, శౌర్యం వంటి నైతిక గుణాలను దేహపరిశీలనతో కలిపి, రాజధర్మానికి రూపంతో పాటు స్వభావవివేకం అవసరమని సూచిస్తుంది. రూక్షత, ఉబ్బిన శిరలు, దుర్వాసన అశుభం; మధురవాక్యం, గజగతి శుభం—పాలన, ఎంపిక, సలహా కోసం ఇది నీతిశాస్త్రంలో ప్రయోజనకర సాధనం।
Shlokas
Verse 1
यव्यूहस्य ??? दुर्जयव्यूहस्य ??? भोगव्यूहस्य ??? गोमूत्रिकाव्यूहस्य ??? शकटव्यूहस्य ??? अमरव्यूहस्य ??? सर्वतोभद्रव्यूहस्य ??? अथ द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः पुरुषलक्षणं अग्निर् उवाच रामोक्तोक्ता मया नीतिः स्त्रीणां राजन् नृणां वदे लक्षणं यद्समुद्रेण गर्गायोक्तं यथा पुरा
యవవ్యూహ, దుర్జయవ్యూహ, భోగవ్యూహ, గోమూత్రికావ్యూహ, శకటవ్యూహ, అమరవ్యూహ, సర్వతోభద్ర-వ్యూ హములు—ఇవి చెప్పబడినవి. ఇప్పుడు ‘పురుషలక్షణం’ అనే ద్విశత బయ్యాలవ అధ్యాయం ప్రారంభం. అగ్ని పలికెను—ఓ రాజా, రామోక్తమైన నీతిని నేను ముందే బోధించాను; ఇప్పుడు స్త్రీలకును పురుషులకును దేహలక్షణాలను వివరిస్తాను, పూర్వం సముద్రుడు గర్గునికి చెప్పిన లక్షణశాస్త్రంలాగు।
Verse 2
समुद्र उवाच पुंसाञ्च लक्षणं वक्ष्ये स्त्रीणाञ्चैव शुभाशुभं एकाधिको द्विशुक्रश् च त्रिगन्भीरस्तथैव च
సముద్రుడు పలికెను—పురుషుల లక్షణములను, అలాగే స్త్రీల శుభాశుభ లక్షణములను నేను వివరిస్తాను. వాటిలో ‘ఏకాధిక’, ‘ద్విశుక్ర’ మరియు ‘త్రిగంభీర’ అనే భేదములు కూడా ఉన్నాయి।
Verse 3
त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बश् च त्रिभिर्व्याप्नोति यस् तथा त्रिबलीमांस्त्रिविनतस्त्रिकालज्ञश् च सुव्रत
అతడు ‘త్రిత్రిక’ మరియు ‘త్రిప్రలంబ’ అని పిలువబడును; అలాగే త్రివిధ (లోక/అవస్థ)ములను వ్యాపించువాడును. అతడు ‘త్రిబలీమాన్’, ‘త్రివినత’, ‘త్రికాలజ్ఞ’ మరియు ‘సువ్రత’ గలవాడు।
Verse 4
पुरुषः स्यात्सुलक्षण्यो विपुलश् च तथा त्रिषु चतुर्लेखस् तथा यश् च तथैव च चतुःसमः
పురుషుడు సులక్షణుడై, దేహమున విపులుడై, అలాగే త్రిషు (రేఖా/ప్రదేశ)ములలో చతుర్లేఖలతో కూడినవాడై ఉండవలెను. అతడు యశస్సు గలవాడై, ‘చతుఃసమ’గా—నాలుగు భాగములలో సమతాసమతుల్యముగా ఉండవలెను।
Verse 5
चतुष्किष्कुश् चतुर्दंष्ट्रः शुक्लकृष्णस्तथैव च चतुर्गन्धश् चतुर्ह्रस्वः सूक्ष्मदीर्घश् च पञ्चसु
అతడు ‘చతుష్కిష్కు’ (నాలుగు అంగ/భాగములు గలవాడు), ‘చతుర్దంష్ట్ర’ (నాలుగు దంష్ట్రలు గలవాడు) మరియు శ్వేత-కృష్ణ వర్ణములతో కూడినవాడని కూడా చెప్పబడెను. అతనిలో ‘చతుర్గంధ’ (నాలుగు రకాల గంధము), ‘చతుర్హ్రస్వ’ (నాలుగు రకాల హ్రస్వత) మరియు పంచములలో ‘సూక్ష్మదీర్ఘ’ (సూక్ష్మమూ దీర్ఘమూ) లక్షణం ఉంటుంది।
Verse 6
षडुन्नतो ऽष्टवंशश् च सप्तस्नेहो नवामलः दशपद्मो दशव्यूहो न्यग्रोधपरिमण्डलः
ఆరు విధాలుగా ఉన్నతమైనది, ఎనిమిది కాండములు కలది, ఏడు స్నేహగుణములతో సమృద్ధి, తొమ్మిది విధాలుగా నిర్మలము; పది పద్మములవలె, పది వ్యూహములతో యుక్తము—ఇదే సమవృత్త విస్తారముగల న్యగ్రోధము (మర్రి).
Verse 7
चतुर्दशसमद्वन्द्वः षोडशाक्षयश् च शस्यते धर्मार्थकामसंयुक्तो धर्मो ह्य् एकाधिको मतः
రెండు అర్ధాలు సమానమై ప్రతి అర్ధంలో పద్నాలుగు అక్షరములు గల ఛందస్సు ప్రశంసనీయం; మరొక రూపంలో పదహారు అక్షరముల ఛందస్సు కూడా స్తుతించబడుతుంది. ధర్మ-అర్థ-కామములతో యుక్తమైన రచనలో ధర్మమే ఒక అంచు అధికంగా ప్రధానమని భావించబడింది.
Verse 8
तारकाभ्यां विना नेत्रे शुक्रदन्तो द्विशुक्लकः गम्भीरस्त्रिश्रवो नाभिः सत्त्वञ्चैकं त्रिकं स्मृतं
కళ్లలో తారకలు (పుప్పిళ్లు) లేవని చెబుతారు; దంతములు శుక్రవర్ణంగా తెల్లగా ఉంటాయి; ద్వివిధ శ్వేతత్వం ఉంది; స్వరం గంభీరము; నాభిలో త్రివిధ మడతలు/చక్రాలు; సత్త్వం ఒక్కటిగా, త్రికం త్రివిధముగా స్మరించబడుతుంది.
Verse 9
अनसूया दया क्षान्तिर्मङ्गलाचारयुक्तता शौचं स्पृहा त्वकार्पण्यमनायासश् च शौर्यता
అనసూయ (అసూయలేమి), దయ, క్షాంతి, మంగళకరమైన శిష్టాచారానుసరణ, శౌచము, యథార్థ స్పృహ, అకార్పణ్యము (కంజుసితనములేమి), అనాయాసము (అతి శ్రమలేని సహజత), మరియు శౌర్యము—ఇవే గుణములని చెప్పబడినవి.
Verse 10
चित्रिकस्त्रिप्रलम्बः स्याद्वृषणे भुजयोर्नरः दिग्देशजातिवर्गांश् च तेजसा यशसा श्रिया
‘చిత్రిక’ అనే ముద్ర కలిగి, ‘త్రిప్రలంబ’ అనే లక్షణమున్న పురుషుడు—ప్రత్యేకంగా అవి వృషణములపై గానీ భుజములపై గానీ ఉంటే—తేజస్సు, యశస్సు, శ్రీల ద్వారా దిక్కు, దేశము, జాతి, వర్గములతో ప్రసిద్ధులైన వారినికూడా అధిగమిస్తాడు.
Verse 11
व्याप्नोति यस्त्रिकव्यापी त्रिबलीमान्नरस्त्वसौ उदरे बलयस्तिस्रो नरन्त्रिविनतं शृणु
ధడంలోని మూడు ప్రాంతాలలో విస్తరించి, మూడు స్పష్టమైన మడతలు (రేఖలు) కలిగిన వాడు అటువంటి పురుషుడు; ఇప్పుడు ఉదరంలో మూడు మడతలు కనబడే త్రివినత పురుషుని గురించి వినుము।
Verse 12
देवतानां द्विजानाञ्च गुरूणां प्रणतस्तु यः धर्मार्थकामकालज्ञस्त्रिकालज्ञो ऽभिधीयते
దేవతలు, ద్విజులు, గురువుల పట్ల వినయంగా నమస్కరించి, ధర్మ-అర్థ-కామాలకు తగిన కాలాన్ని తెలిసినవాడు ‘త్రికాలజ్ఞుడు’ అని చెప్పబడతాడు।
Verse 13
उरो ललाटं वक्त्रञ्च त्रिविस्तीर्णो विलेखवान् द्वौ पाणी द्वौ तथा पादौ ध्वजच्छत्रादिभिर्युतौ
వక్షస్థలం, లలాటం, ముఖం—ఇవి త్రిగుణంగా విస్తారంగా, శుభరేఖలు స్పష్టంగా ఉండేలా చేయాలి. రెండు చేతులు, రెండు పాదాలు ధ్వజం, ఛత్రం మొదలైన మంగళచిహ్నాలతో యుక్తంగా ఉండాలి।
Verse 14
अङ्गुल्यो हृदयं पृष्ठं कटिः शस्तं चतुःसमं षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधश् चतुष्किष्कुप्रमाणतः
వేళ్లు, హృదయప్రదేశం, వెన్ను, నడుము—ఇవన్నీ చతుఃసమంగా (సమానుపాతంగా) నిర్ణయించబడ్డాయి. మొత్తం ఎత్తు తొంభై ఆరు అంగుళాలు; అది నాలుగు కిష్కు ప్రమాణంతో కొలవబడుతుంది।
Verse 15
द्रंष्ट्राश् चतस्रश् चन्द्राभाश् चतुःकृष्णं वदामि ते नेत्रतारौ भ्रुवौ श्मश्रुः कृष्णाः केशास्तथैव च
నేను నీకు చెప్పుచున్నాను—నాలుగు దంష్ట్రాలు చంద్రప్రభలా తెల్లగా ఉండాలి; అలాగే నాలుగు అంశాలు నల్లగా ఉండాలి—కంటి పాపలు, కనుబొమ్మలు, శ్మశ్రు (గడ్డం-మీసం) మరియు కేశాలు।
Verse 16
नासायां वदने स्वेदे कक्षयोर्विडगन्धकः ह्रस्वं लिङ्गं तथा ग्रीवा जङ्घे स्याद्वेदह्रस्वकं
ముక్కు, నోరు, చెమట, కక్షల్లో మలవాసన ఉండి, లింగం మరియు గ్రీవం హ్రస్వమైతే, జంఘలు కూడా హ్రస్వమవుతాయి—ఈ స్థితిని ‘వేదహ్రస్వక’ అని అంటారు.
Verse 17
सूक्ष्माण्यङ्गुलिपर्वाणि नखकेशद्विजत्वचः हनू नेत्रे ललाटे च नासा दीर्घा स्तनान्तरं
వేళ్ల సంధులు సూక్ష్మంగా, సరిసమంగా ఉండాలి; గోర్లు, జుట్టు, పళ్లు ప్రకాశవంతంగా, చర్మం నిర్మలంగా ఉండాలి. దవడలు, కళ్ళు, నుదురు సుసంస్థంగా; ముక్కు దీర్ఘంగా, స్తనాల మధ్య అంతరం స్పష్టంగా ఉండాలి.
Verse 18
वक्षः कक्षौ नखा नासोन्नतं वक्त्रं कृकाटिका स्निग्धास्त्वक्केशदन्ताश् च लोम दृष्टिर्नखाश् च वाक्
వక్షస్థలం, కక్షలు, గోర్లు, ఉన్నతమైన ముక్కు, ముఖం, మెడ వెనుక భాగం; అలాగే మృదువైన చర్మం, జుట్టు, పళ్లు; శరీరరోమాలు, చూపు, గోర్లు, వాక్కు—ఇవి లక్షణాలుగా పరిశీలించవలసినవి.
Verse 19
जान्वोरुर्वोश् च पृष्ठस्थ वंशौ द्वौ करनासयोः नेत्रे नासापुटौ कर्णौ मेढ्रं पायुमुखे ऽमलं
మోకాళ్లు, తొడల సమీపంలో వెన్నెముక వెంట ఉన్న రెండు ‘వంశ’ (నాళాలు) చెప్పబడుతున్నాయి. క్రియ మరియు వాక్కుకు రెండు (ఇంద్రియాలు) ఉన్నాయి; రెండు కళ్ళు, రెండు నాసాపుటాలు, రెండు చెవులు; అలాగే శిశ్నం మరియు పాయువు—ఇవి శరీరంలోని నిర్మల ద్వారాలు.
Verse 20
जिह्वोष्ठे तालुनेत्रे तु हस्तपादौ नखास् तथा शिश्नाग्रवक्त्रं शस्यन्ते पद्माभा दश देहिनां
దేహధారులకు పద్మసదృశమని ప్రశంసించబడిన పది లక్షణాలు—నాలుక, పెదవులు, తాలువు, కళ్ళు, చేతులు, పాదాలు, గోర్లు, శిశ్నాగ్రం మరియు ముఖం.
Verse 21
पाणिपादं मुखं ग्रीवा श्रवणे हृदयं शिरः ललाटमुदरं पृष्ठं वृहन्तः पूजिता दश
పూజించవలసిన పది అంగాలు—చేతులు, పాదాలు, ముఖము, గ్రీవ, కర్ణాలు, హృదయం, శిరస్సు, లలాటం, ఉదరం, పృష్ఠం మరియు వృహంత (వక్ష/స్కంధ ప్రాంతం)।
Verse 22
प्रसारितभुजस्येह मध्यमाग्रद्वयान्तरं उच्छ्रायेण समं यस्य न्यग्रोधपरिमण्डलः
ఇక్కడ ‘న్యగ్రోధ-పరిమండల’ అనగా—భుజాలను పూర్తిగా చాపినప్పుడు మధ్యవేళ్ల అగ్రాల మధ్య దూరం వ్యక్తి ఎత్తుకు సమానంగా ఉండే ప్రమాణం।
Verse 23
पादौ गुल्फौ स्फिचौ पार्श्वौ वङ्क्षणौ वृषणौ कुचौ कर्णौष्ठे सक्थिनी जङ्घे हस्तौ बाहू तथाक्षिणी
పాదాలు, గుల్ఫాలు (మడమలు/గోళ్లు), స్ఫిచౌ (నితంబాలు), పార్శ్వాలు, వంక్షణాలు (కుచ్చి), వృషణాలు, కుచాలు (స్తనాలు), కర్ణ-ఓష్ఠాలు, సక్థినీ (తొడలు), జంఘే (కాళ్ల దిగువ భాగం), హస్తాలు, బాహువులు మరియు అక్షిణీ (కళ్ళు)।
Verse 24
चतुर्दशसमद्वन्द्व एतत्सामान्यतो नरः विद्याश् चतुर्दश द्व्यक्षैः पश्येद्यः षोडशाक्षकः
సామాన్యంగా మనిషి దీన్ని పద్నాలుగు సమ-ద్వంద్వ (జంటల) రూపంగా గ్రహించాలి. ద్వ్యక్షర ఖండాల ద్వారా అమర్చబడిన పద్నాలుగు ‘విద్య’లను దర్శించేవాడు/అర్థం చేసుకునేవాడు షోడశాక్షర (మంత్ర/విద్య) జ్ఞాతుడు అవుతాడు।
Verse 25
रूक्षं शिराततं गात्रमशुभं मांसवर्जितं दुर्गन्धिविपरीतं यच्छस्तन्दृष्ट्या प्रसन्नया
శరీరం రూక్షంగా ఉండి శిరలు ఉబ్బి కనిపించడం, అశుభంగా తోచి మాంసరహితంగా ఉండటం; దుర్గంధంతో కూడి వికృత స్థితిలో ఉండటం—అయినా ప్రసన్నమైన, శాంత దృష్టితో దాన్ని ప్రదర్శించడం—ఇది అపశకున సూచక పూర్వలక్షణంగా చెప్పబడుతుంది।
Verse 26
धन्यस्य मधुरा वाणी गतिर्मत्तेभसन्निभा एककूपभवं रोम भये रक्षा सकृत् सकृत्
ధన్యుడైన పురుషుని వాక్కు మధురంగా ఉంటుంది; అతని నడక మత్తు ఏనుగువలె ఉంటుంది. ఒక్క రోమకూపం నుండి పుట్టిన ఒక రోమమూ భయకాలంలో మళ్లీ మళ్లీ రక్షణ కలిగిస్తుంది.
Frequently Asked Questions
It emphasizes proportional canons and measurement (e.g., height as ninety-six angulas = four kishkus; nyagrodha-parimandala where arm-span equals height), plus enumerated bodily markers such as lotus-like features and paired correspondences.
By aligning bodily assessment with dharmic discernment: virtues like compassion, purity, forbearance, and generosity are treated as auspicious markers, guiding a ruler or practitioner to prioritize sattvic character and right conduct while exercising worldly responsibility.