Adhyaya 239

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम अष्टत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोनचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः षाड्गुण्यं राम उवाच मण्डलं चिन्तयेत् मुख्यं राजा द्वादशराजकं अरिर्मित्रमरेर्मित्रं मित्रमित्रमतः परं

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో ‘రాజధర్మ’ అనే 238వ అధ్యాయం. ఇప్పుడు 239వ అధ్యాయం ‘షాడ్గుణ్యము’ ప్రారంభం. రాముడు పలికెను—రాజు ప్రధానంగా ద్వాదశ రాజులతో కూడిన రాజమండలాన్ని ఆలోచించాలి: శత్రువు, శత్రువు మిత్రుడు, శత్రు-మిత్రుని మిత్రుడు, మిత్రుడు, మిత్రుని మిత్రుడు, మరియు వీరి తరువాత వరుసగా ఇతరులు।

Verse 2

राज्यं राष्ट्रञ्चेति ख , छ , ञ च लक्षयेदिति ञ तथारिमित्रमित्रञ्च विजिगीषोः पुरः स्मृताः पार्ष्णिग्राहः स्मृतः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरं

‘రాజ్యం’ మరియు ‘రాష్ట్రం’—ఇవి (సాంప్రదాయ సూచకాల ప్రకారం) గ్రహించాలి. అలాగే శత్రువు, శత్రు-మిత్రుడు, తన మిత్రుడు—విజిగీషువు ముందున ఉన్నవారిగా చెప్పబడ్డారు. అతని వెనుక ‘పార్ష్ణిగ్రాహ’ అని, దాని తరువాత ‘ఆక్రంద’ అని పేర్కొన్నారు।

Verse 3

आसारावनयोश् चैवं विजगीषाश् च मण्डलं अरेश् च विजिगीषोश् च मध्यमो भूम्यनन्तरः

ఇలా విజయం కోరే రాజుని మండలం సమీప రాజులతో—మిత్రులు, శత్రువులు రెండింటితో—ఏర్పడుతుంది. శత్రువు మరియు విజిగీషువు మధ్యలో భూమి తక్షణంగా సరిహద్దుగా ఉన్నవాడే ‘మధ్యమ’ రాజు।

Verse 4

अनुग्रहे संहतयोर् निग्रहे व्यस्तयोः प्रभुः मण्डलाद्वहिरेतेषामुदासीनो बलाधिकः

అనుగ్రహం చూపునప్పుడు అధిపతి ఏకమైనవారితో వ్యవహరించాలి; నియగ్రహం/దండంలో విడిపోయినవారితో. రాష్ట్రమండలానికి వెలుపల నిలిచే ఉదాసీన రాజు బలంలో వారిని మించును.

Verse 5

अनुग्रहे संहतानां व्यस्तानां च बुधे प्रभुः सन्धिञ्च विग्रहं यानमासानदि वदामि ते

హే బుధా! ఏకమైనవారికీ విడిపోయినవారికీ రక్షణ, అభివృద్ధి కోసం అధిపతి సంధి, విగ్రహం, యానం, ఆసనం మొదలైన నీతి-ఉపాయాలను బోధిస్తాడు; వాటిని నేను నీకు వివరిస్తాను.

Verse 6

बलवद्विग्रहीतेन सन्धिं कुर्याच्छिवाय च कपाल उपहारश् च सन्तानः सङ्गतस् तथा

శివార్థం (క్షేమం) కోసం బలమైన దాడిచేసేవాడితో కూడ సంధి చేయాలి. కపాల-ఉపహారాన్ని (బలిదానం) సమర్పించాలి; అలాగే వంశసంతతి నిరంతరతను, మైత్రీ-సంఘటన ఐక్యతను కూడా స్థిరపరచాలి.

Verse 7

उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुषान्तरः अदृष्टनर आदिष्ट आत्मापि स उपग्रहः

ఉపన్యాసం, ప్రతీకారం, సంయోగం, పురుషాంతరం, అదృష్ట-నరుడు, ఆదేశితుడు, ఉపగ్రహం—ఇవి నీతిశాస్త్రంలోని సాంకేతిక విభాగాలు; ‘ఆత్మాపి’ అనగా ‘తానే కూడా (కర్త/పక్షం)’ అని సూచిస్తుంది.

Verse 8

परिक्रमस् तथा छिन्नस् तथा च परदूषणं स्कन्धोपयेयः सन्धिश् च सन्धयः षोडशेरिताः

పరిక్రమ, ఛిన్న, పరదూషణ, స్కంధోపయేయ, సంధి—ఇవి సంధి (జంక్షన్) యొక్క పదహారు భేదాలుగా ప్రకటించబడ్డాయి.

Verse 9

परस्परोपकारश् च मैत्रः सम्बन्धकस् तथा उपहाराश् च चत्वारस्तेषु मुख्याश् च सन्धयः

పరస్పర ఉపకారం, మైత్రి, సంబంధ నిర్మాణం, మరియు బహుమతి ప్రదానం—ఇవి వారిలో సంధి (మైత్రి-ఒప్పందం) యొక్క ప్రధాన నాలుగు రూపాలు.

Verse 10

बालो वृद्धो दीर्घरोगस् तथा बन्धुवहिष्कृतः मौरुको भीरुकजनो लुब्धो लुब्धजनस् तथा

బాలుడు, వృద్ధుడు, దీర్ఘకాల రోగగ్రస్తుడు, మరియు బంధువులచే బహిష్కృతుడు; అలాగే మూర్ఖుడు, భయపడే వాడు, లోభి, మరియు లోభుల సహవాసి.

Verse 11

विरक्तप्रकृतिश् चैव विषयेष्वतिशक्तिमान् अनेकचित्तमन्त्रश् च देवब्राह्मणनिन्दकः

అతడు స్వభావతః (సదాచారంనుండి) విరక్తుడై, అయినా విషయభోగాలలో అత్యంత ఆసక్తి గలవాడు; అతని మంత్రం చంచలమై బహుచిత్తముగా ఉండి, దేవులు మరియు బ్రాహ్మణులను నిందించేవాడు.

Verse 12

दैवोपहतकश् चैव दैवनिन्दक एव च दुर्भिक्षव्यसनोपेतो बलव्यसनसङ्कुलः

అతడు దైవాఘాతానికి గురైనవాడు, దైవనియమాన్ని నిందించేవాడూ; క్షామ విపత్తుతో బాధపడుతూ, సైన్యబలానికి కలిగే విపత్తులలో చిక్కుకున్నవాడు.

Verse 13

पुरःस्थिता इति ख , छ च मैत्रः सुखकरस्तथेति ग स्वदेशस्थो बहुरिपुर्मुक्तः कालेन यश् च ह सत्यधर्मव्यपेतश् च विंशतिः पुरुषा अमी

‘పురఃస్థితా’ అని ఖ, ఛ పాఠాలు చెబుతాయి. ‘మైత్రః సుఖకరస్తథా’ అని గ పాఠం. స్వదేశంలోనే ఉండి కూడా అనేక శత్రువులు కలవాడు, కాలానుగుణంగా విడిచిపెట్టబడిన/విముక్తుడైనవాడు, మరియు సత్యధర్మాల నుండి చ్యుతుడైనవాడు—ఇవీ ఇక్కడ పేర్కొన్న ఇరవై రకాల పురుషులలో కొన్ని.

Verse 14

एर्तैः सन्धिं न कुर्वीत विगृह्णीयात्तु केबलं परस्परापकारेण पुंसां भवति विग्रहः

అటువంటి వారితో సంధి చేయకూడదు; కేవలం వైరం మాత్రమే అవలంబించాలి. ఎందుకంటే మనుష్యులలో పరస్పర అపకారంవల్లనే కలహం పుడుతుంది.

Verse 15

आत्मनो ऽभ्युदयाकाङ्क्षी पीड्यमानः परेण वा देशकालबलोपेतः प्रारभेतेह विग्रहं

తన అభ్యుదయాన్ని కోరుతూ, లేదా శత్రువిచే పీడింపబడుతూ, దేశ-కాల-బల సముపేతుడై ఇక్కడ విగ్రహం (యుద్ధం) ప్రారంభించాలి.

Verse 16

राज्यस्त्रीस्थानदेशानां ज्ञानस्य च बलस्य च अपहारी मदो मानः पीडा वैषयिकी तथा

మదము మరియు మానము రాజ్యం, స్త్రీ-సంబంధం, స్థానం-దేశం, జ్ఞానం మరియు బలం—ఇవన్నీ అపహరించేవి; అలాగే విషయజన్య పీడ కూడా ఉంటుంది.

Verse 17

ज्ञानात्मशक्तिधर्माणां विघातो दैवमेव च मित्रार्थञ्चापमानश् च तथा बन्धुविनाशनं

జ్ఞానం, ఆత్మశక్తి, ధర్మం వీటికి విఘాతం; దైవమే ప్రబలడం; మిత్రుని అర్థం/హితానికి నష్టం; అవమానం; అలాగే బంధువుల వినాశనం—ఇవి ఆపత్తులుగా చెప్పబడ్డాయి.

Verse 18

भूतानुग्रहविच्छेदस् तथा मण्डलदूषणं एकार्थाभिनिवेशत्वमिति विग्रहयोनयः

భూతానుగ్రహం (పద-అర్థ సంబంధం) విఛేదం, మండలము (ఛందస్సు/రచనా-చక్రం) దూషణం, మరియు ఏకార్థంలో అతిశయ ఆసక్తి—ఇవే రచనలో విగ్రహం (దోషం/విసంవాదం) యొక్క యోనులు అని చెప్పబడింది.

Verse 19

सापत्न्यं वास्तुजं स्त्रीजं वाग्जातमपराधजं वैरं पञ्चविधं प्रोक्तं साधनैः प्रशमन्नयेत्

వైరం ఐదు విధాలుగా చెప్పబడింది—సపత్నీ‑పోటీ వల్ల, స్థలం/ఆస్తి వల్ల, స్త్రీల కారణంగా, వాక్కు వల్ల, మరియు అపరాధం వల్ల. తగిన ఉపాయాలతో దానిని శమింపజేయాలి.

Verse 20

किञ्चित्फलं निष्फलं वा सन्दिग्धफलमेव च तदात्वे दोषजननमायत्याञ्चैव निष्फलं

కర్మ ఫలం కొన్నిసార్లు స్వల్పం, కొన్నిసార్లు నిష్ఫలం, మరికొన్నిసార్లు సందిగ్ధం; అది వెంటనే దోషాలను పుట్టించి, భవిష్యత్తులో కూడా ఫలహీనమవుతుంది.

Verse 21

आयत्याञ्च तदात्वे च दोषसञ्जननं तथा अपरिज्ञातवीर्येण परेण स्तोभितो ऽपि वा

ఇది భవిష్యత్తులోనూ, తక్షణంలోనూ దోషాలను కలిగిస్తుంది; నిజమైన బలం తెలియని ఇతరుడు ప్రేరేపించినా కూడా అవివేకంగా సాహసం చేయకూడదు.

Verse 22

परार्थं स्त्रीनिमित्तञ्च दीर्घकालं द्विजैः सह अकालदैवयुक्तेन बलोद्धतसखेन च

ఇతరుల ప్రయోజనం కోసం, స్త్రీ‑నిమిత్తంగా, దీర్ఘకాలం ద్విజులతో సంగమం; అలాగే అకాల‑దైవప్రేరితుడై బలమదంతో ఉన్మత్తుడైన స్నేహితునితో సంగమం—(ఇవి బంధనహేతువులు).

Verse 23

आत्मन इत्य् अदिः, विग्रहमित्यन्तः पाठः गपुस्तके नास्ति अवहार इति घ ज्ञानार्थशक्तिधर्माणामिति ञ तदात्वे फलसंयुक्तमायत्यां फलवर्जितं आयत्यां फलसंयुक्तं तदात्वे निष्फलं तथा

‘ఆత్మన’ అనే పదంతో ప్రారంభమయ్యే పాఠం; ‘విగ్రహమ్’తో ముగిసే పాఠం గ‑ప్రతిలో లేదు. ఘ‑ప్రతిలో ‘అవహార’ అని, ఞ‑ప్రతిలో ‘జ్ఞానార్థశక్తిధర్మాణామ్’ అని పాఠభేదం ఉంది. తక్షణ ఫలంతో కూడినది భవిష్యత్ ఫలరహితం; భవిష్యత్ ఫలంతో కూడినది తక్షణంలో నిష్ఫలం.

Verse 24

इतीमं षोडशविधन्नकुर्यादेव विग्रहं तदात्वायतिसंशुद्धं कर्म राजा सदाचरेत्

ఇలా పదహారు విధాలుగా విచారించి రాజు విగ్రహం (యుద్ధం) చేయకూడదు; బదులుగా తక్షణ పరిస్థితి మరియు భవిష్యత్ ఫలితాల శుద్ధిని దృష్టిలో పెట్టుకొని సదా ఆచరించాలి।

Verse 25

हृष्टं पुष्टं बलं मत्वा गृह्णीयाद्विपरीतकं मित्रमाक्रन्द आसारो यदा स्युर्दृढभक्तयः

మిత్రుని బలాన్ని హర్షితమైనది, సమృద్ధమైనది, బలమైనదిగా అంచనా వేసి అతనిపై విపరీత ఉపాయం (ప్రతికౌశలం) చేపట్టాలి; ఆర్తనాదం మరియు విపత్తుల ప్రవాహం కలిగినప్పుడు, దృఢభక్తులైన అనుచరులు ఉన్న వేళ తగిన చర్య చేయాలి।

Verse 26

परस्य विपरीतञ्च तदा विग्रहमाचरेत् विगृह्य सन्धाय तथा सम्भूयाथ प्रसङ्गतः

ప్రతిపక్షుని గతి మనకు విరుద్ధంగా మారినప్పుడు విగ్రహం (శత్రుత్వం) ఆచరించాలి; ముందుగా విరోధాన్ని తెంచి, తరువాత సంధి చేయాలి; అలాగే పరిస్థితి మేరకు మళ్లీ సంయోగం (మైత్రీ) కూడా చేయవచ్చు।

Verse 27

उपेक्षया च निपुणैर् यानं पञ्चविधं स्मृतं परस्परस्य सामर्थ्यविघातादासनं स्मृतं

ఉపేక్షా-నీతిచే నిపుణులు ‘యానం’ను ఐదు విధాలుగా చెప్పారు; మరియు పరస్పర శక్తి నిరోధం వల్ల ‘ఆసనం’ (స్థిరంగా ఉండటం) ఏర్పడుతుందని పేర్కొన్నారు।

Verse 28

अरेश् च विजगीषोश् च यानवत् पञ्चधा स्मृतम् बलिनीर्द्विषतोर्मध्ये वाचात्मानं समर्पयन्

రాజుకూ, విజయం కోరువాడికీ ‘యానం’ ఐదు విధాలుగా చెప్పబడింది; రెండు శత్రువుల మధ్య బలవంతుడై, వాక్చాతుర్యంతో తన ఉద్దేశాన్ని సమర్పించాలి (తన్ను నిలుపుకోవాలి)।

Verse 29

द्वैधीभावेन तिष्ठेत काकाक्षिवदलक्षितः उभयोरपि सम्पाते सेवेत बलवत्तरं

అతడు ద్వైధీభావ విధానంలో నిలిచి, కాకి కన్నులా తన ఉద్దేశాన్ని దాచాలి; రెండు పక్షాలు ఎదురుపడినప్పుడు బలవంతమైన పక్షాన్ని ఆశ్రయించాలి।

Verse 30

यदा द्वावपि नेच्छेतां संश्लेषं जातसंविदौ तदोपसर्पेत्तच्छत्रुमधिकं वा स्वयं व्रजेत्

ఇప్పటికే పరస్పరం తెలిసి సంపర్కంలో ఉన్నప్పటికీ రెండు పక్షాలు సన్నిహిత మైత్రి కోరనప్పుడు, ఆ శత్రువుని సమీపించాలి; లేక ఆ శత్రువుకన్నా బలవంతుడైనవాడి వద్దకు తానే వెళ్లాలి।

Verse 31

उच्छिद्यमानो बलिना निरुपायप्रतिक्रियः कुलोद्धतं सत्यमार्यमासेवेत बलोत्कटं

ఎవరైనా బలవంతుడిచేత నలిగిపోతూ, ఉపాయం లేదా ప్రతికారము లేకపోతే, అతడు ఉన్నతకులజుడు, ప్రభావశాలి, సత్యనిష్ఠుడు, ఆర్యస్వభావుడు, బలంలో ప్రబలుడైన మహనీయుని ఆశ్రయించాలి।

Verse 32

तद्दर्शनोपास्तिकता नित्यन्तद्भावभाविता तत्कारितप्रश्रियता वृत्तं संश्रयिणः श्रुतं

ఆయన దర్శనాన్ని కోరుతూ ఉపాసన చేయడం, నిత్యం ఆయన భావంలో అంతఃకరణాన్ని లీనముచేయడం, మరియు ఆయన కోసం చేసిన కర్మల వల్ల పుట్టిన వినయం—ఇదే శరణాగతుని ఆచారం అని పరంపరలో వినబడింది।