
Chapter 300 — सूर्यार्चनम् (Worship of Sūrya)
భగవాన్ అగ్ని సూర్యోపాసనను సిద్ధి ప్రసాదించే, గ్రహదోషాలను శమింపజేసే సాధనగా ఉపదేశిస్తాడు. సర్వార్థసాధకమైన సంక్షిప్త బీజ-పిండం, బీజ నిర్మాణ నియమాలు (అంగ-ఘటకాలు, బిందు-పూరణ) వివరించి, గణేశుని ఐదు బీజసమూహాలను సర్వకర్మలకు ఉపకారకమైన పూర్వక్రియగా దిక్పూజ, మూర్తి-స్థాపన, ముద్రాబంధం, ఎర్ర రూప-లక్షణాలు, ఆయుధ-హస్తవిన్యాసం, చతుర్థీ వ్రతంతో కలుపుతాడు. అనంతరం స్నానం, అర్ఘ్యాదులతో సూర్య-గ్రహ మండలాన్ని విస్తరించి, తొమ్మిది మంత్రాలతో అభిమంత్రిత తొమ్మిది కలశాల ద్వారా నవగ్రహ పూజ, చండాకు దీపదానం, గోరోచన, కుంకుమ/కేసరి, ఎర్ర సుగంధం, అంకురాలు, ధాన్యాలు మరియు మందార/జపా పుష్ప సంబంధ దానాలు సూచిస్తాడు. ఫలితాలు—గ్రహశాంతి, వివాద/యుద్ధంలో విజయం, వంశ/బీజదోష నివారణ, మంత్రస్థాపిత స్పర్శ మరియు అభిమంత్రిత ద్రవ్యాలు (ఉదా. వేటివేరు) ద్వారా ప్రభావ ప్రయోగాలు. శిరస్సు నుండి పాదాల వరకు న్యాసం చేసి రవిగా స్వయంస్మరణతో సాధన ముగుస్తుంది; రంగభేద ధ్యానాలతో స్థంభన/మారణ, పుష్టి, శత్రుఘాతం, మోహనాది ఉద్దేశ్యాలు చెప్పి, సూర్యార్చనను భక్తి మరియు ప్రయోజనసిద్ధి మధ్య సేతువుగా నిలుపుతుంది।
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ग्रहहृन्मन्त्रादिकं नाम नवनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिशततमो ऽध्यायः सूर्यार्चनम् अग्निर् उवाच शय्या तु दण्डिसाजेशपावकश् चतुराननः सर्वार्थसाधकमिदं वीजं पिण्डार्थमुच्यते
ఇట్లు ఆగ్నేయ మహాపురాణంలో ‘గ్రహహృన్-మంత్రాదికం’ అనే రెండువందల తొంభై తొమ్మిదవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు మూడు వందవ అధ్యాయం—‘సూర్యార్చనం’ ప్రారంభం. అగ్ని పలికెను—‘శయ్యా, దండీ, సాజేశ, పావక, చతురానన’ అనే బీజమంత్రం ‘పిండ’ (సంక్షిప్త సూత్ర) రూపంగా ఉపదేశించబడింది; ఇది సర్వార్థసాధకం.
Verse 2
स्वयं दीर्घस्वराद्यञ्च वीजेष्वङ्गानि सर्वशः खातं साधु विषञ्चैव सविन्दुं सकलं तथा
బీజమంత్రాలలో దీర్ఘ స్వరాలతో మొదలుకొని అంగన్యాసాన్ని అన్ని విధాలా చేయాలి. బీజాన్ని ‘ఖాత’ (చిహ్నిత/విదీర్ణ) రూపంగా, విధిగా, ‘విష’ (తీక్ష్ణ తత్త్వం)తో కూడి, అలాగే బిందు (అనునాసిక చిహ్నం)తో సంపూర్ణంగా ఏర్పరచాలి.
Verse 3
गणस्य पञ्च वीजानि पृथग्दृष्टफलं महत् गणं जयाय नमः एकदंष्ट्राय अचलकर्णिने गजवक्त्राय महोहरहस्ताय पञ्चाङ्गं सर्वसामान्यं सिद्धिः स्याल्लक्षजाप्यतेः
గణేశుని ఐదు బీజాలు (సూత్రాలు) ఉన్నాయి; వాటి ఫలితం ఒక్కొక్కటి వేర్వేరుగా మహత్తరమని చెప్పబడింది—(1) ‘గణం—జయార్థం నమః’, (2) ‘ఏకదంష్ట్రాయ నమః’, (3) ‘అచలకర్ణినే నమః’, (4) ‘గజవక్త్రాయ నమః’, (5) ‘మహోహరహస్తాయ నమః’. ఈ పంచాంగం సర్వసామాన్యం; లక్ష జపంతో సిద్ధి కలుగుతుంది.
Verse 4
गणाधिपतये गणेश्वराय गणनायकाय गणक्रीडाय दिग्दले पूजयेन्मूर्तीः पुरावच्चाङ्गपञ्चकम् वक्रतुण्डाय एकदंष्ट्राय महोदराय गजवक्त्राय विकटाय विघ्नराजाय धूम्रवर्णाय दिग्विदिक्षु यजेदेताल्लोकांशांश् चैव मुद्रया
దిశల దళాలలో (పత్రాలు/విభాగాలలో) గణాధిపతి, గణేశ్వర, గణనాయక, గణక్రీడా—ఈ మూర్తులను పూజించాలి; అలాగే పూర్వవిధంగా అంగపంచకాన్ని నిర్వహించాలి. తరువాత దిశలు మరియు విదిశలలో వక్రతుండ, ఏకదంష్ట్ర, మహోదర, గజవక్త్ర, వికట, విఘ్నరాజ, ధూమ్రవర్ణ—ఇవన్నీ యజించాలి; మరియు ముద్ర ద్వారా ఆయా లోకాంశాలు/దిక్భాగాలను ముద్రించాలి.
Verse 5
मध्यमातर्जनीमध्यगताङ्गुष्ठौ समुष्टिकौ चतुर्भुजो मोदकाढ्यो दण्डपाशाङ्कुशान्वितः
అతని బొటనవేళ్లు మధ్యమా–తర్జనీ మధ్యలో ఉంచి, రెండు చేతులు ముష్టులుగా ఉండాలి; ఆయన చతుర్భుజుడు, మోదకసంపన్నుడు, దండం, పాశం, అంకుశం ధరించినవాడు।
Verse 6
दन्तभक्षधरं रक्तं साब्जं पाशाड्कुशैर् वृतम् पूजयेत्तं चतुर्थ्याञ्च विशेषेनाथ नित्यशः
దంతం మరియు (భగ్న) దంతాన్ని ధరించిన ఆ రక్తవర్ణ రూపాన్ని, పద్మంతో కూడినదిగా, పాశ–అంకుశాలతో పరివృత/సేవితమై ఉన్నదిగా భావించి పూజించాలి—ప్రత్యేకంగా చతుర్థీనాడు, అలాగే నిత్యమూ।
Verse 7
श्वेतार्कमूलेन कृतं सर्वाप्तिः स्यात्तिलैर् घृतैः तण्डुलैर् दधिमध्वाज्यैः सौभाग्यं वश्यता भवेत्
శ్వేతార్క మూలంతో చేసిన కర్మ సర్వప్రాప్తిని ఇస్తుందని చెప్పబడింది. నువ్వులు, ఘృతం, బియ్యపు గింజలు, పెరుగు, తేనె, ఆజ్యంతో (చేస్తే) సౌభాగ్యం మరియు వశ్యత లభిస్తాయి।
Verse 8
घोषासृक्प्राणधात्वर्दी दण्डी गार्तण्डभैरवः धर्मार्थकाममोक्षाणां कर्ता विम्बपुटावृतः
ఆయన ఘోష (మంత్రనాదం), రక్తం, ప్రాణం, ధాతువులను వృద్ధి చేసే వాడు; దండధారి, గార్తండ-భైరవుడు (సూర్యసమ భైరవుడు); ధర్మ–అర్థ–కామ–మోక్ష అనే నాలుగు పురుషార్థాలను ప్రసాదించేవాడు, విమ్బపుటంలో ఆవృతుడై ఉన్నాడు।
Verse 9
ह्रस्वाः स्युर्मूर्तर्यः पञ्च दीर्घा अङ्गानि तस्य च सिन्दूरारुणमीशाने वामार्धदयितं रविं
ఆ మూర్తిలో ఐదు లక్షణాలు హ్రస్వంగా ఉండాలి, అయితే అవయవాలు దీర్ఘంగా ఉండాలి. ఈశాన (ఈశాన్య) రూపంలో ఆయన సిందూరారుణ వర్ణుడై ఉండాలి, మరియు ఆయన వామార్ధంలో రవిని ప్రియ/దయిత రూపంగా చిత్రించాలి।
Verse 10
आग्नेयादिषु कोणेषु कुजमन्दाहिकेतवः स्नात्वा विधिवदादित्यमाराध्यार्घ्यपुरःसरं
ఆగ్నేయాది కోణదిక్కులలో కుజ, మంద, రాహు, కేతువుల ఉపాసకులు విధివిధానంగా స్నానం చేసి; అనంతరం అర్ఘ్యాన్ని ముందుగా సమర్పించి ఆదిత్యుడు (సూర్యుడు)ను ఆరాధించాలి।
Verse 11
कृतान्तमैशे निर्माल्यं तेजश् चण्डाय दीपितं रोचना कुङ्कुमं वारि रक्तगन्धाक्षताङ्कुराः
కృతాంతుడు మరియు మహేశునికి నిర్మాల్య సమర్పణ విధేయం; చండాకు ప్రకాశించే దీపం. అలాగే గోరోచన, కుంకుమం/కేశరం, నీరు, ఎర్ర గంధం, అక్షతలు, అంకురాలు సమర్పించాలి।
Verse 12
वेणुवीजयवाःशालिश्यामाकतिलराजिकाः जवापुष्पान्वितां दत्वा पात्रैः शिरसि धार्य तत्
వెణువీజాలు, యవాలు, బియ్యం, శ్యామాక, నువ్వులు, ఆవాలు—జపాపుష్పాలతో కూడి—దానం/అర్పణ చేసి; దానిని పాత్రలలో ఉంచి శిరస్సుపై ధరించాలి।
Verse 13
जानुभ्यामवनीङ्गत्वा सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् स्वविद्यामन्त्रितैः कुम्भैर् नवभिः प्रार्च्य वै ग्रहान्
రెండు మోకాళ్లపై నేలపై ముందుకు సాగి సూర్యునికి అర్ఘ్యాన్ని నివేదించాలి; తరువాత తన విద్యామంత్రాలతో అభిమంత్రితమైన తొమ్మిది కుంభాలతో నవగ్రహాలను విధివిధానంగా ఆరాధించాలి।
Verse 14
ग्रहादिशान्तये स्नानं जप्त्वार्कं सर्वमाप्नुयात् संग्रामविजयं साग्निं वीजदोषं सविन्दुकं
గ్రహాది శాంతి కోసం స్నానం చేసి అర్క (సూర్య) మంత్ర జపం చేయాలి; దానివల్ల సమస్త ఫలాలు లభిస్తాయి—అగ్నిబలంతో కూడిన సంగ్రామవిజయం, అలాగే వంశ/బీజదోషం మరియు ‘బిందు’దోష నివారణ।
Verse 15
न्यस्य मूर्धादिपादान्तं मूलं पूज्य तु मुद्रया स्वाङ्गानि च यथान्यासमात्मानं भावयेद्रविं
శిరస్సు నుండి పాదాంతం వరకు న్యాసం చేసి, నియత ముద్రతో మూలమంత్రాన్ని పూజించాలి. తరువాత న్యాస విధానానుసారం తన అవయవాలపై మంత్రాన్ని స్థాపించి, తనను రవి (సూర్య) స్వరూపంగా భావించాలి.
Verse 16
ध्यानञ्च मारणस्तम्भे पीतगाप्यायने सितम् रिपुघातविधौ कृष्णं मोहयेच्छक्रचापवत्
మారణం, స్థంభనం ధ్యానాలలో పీత వర్ణాన్ని భావించాలి. పోషణ-వృద్ధి కర్మలో శ్వేతం, శత్రుఘాత విధిలో కృష్ణం, మోహనార్థం ఇంద్రధనుస్సు వంటి రూపాన్ని ధ్యానించాలి.
Verse 17
यो ऽभिषेकजपध्यानपूजाहोमपरः सदा तेजस्वी हृजयः श्रीमान् समुद्रादौ जयं लभेत्
ఎవడు ఎల్లప్పుడూ అభిషేకం, జపం, ధ్యానం, పూజ, హోమం లలో నిమగ్నుడై ఉంటాడో, అతడు తేజస్సుతో, హృదయంలో విజయంతో, శ్రీమంతుడై ఉంటాడు; సముద్రాది మహాకార్యాలలో కూడా జయాన్ని పొందుతాడు.
Verse 18
ताम्बूलादाविदं न्यस्य जप्त्वा दद्यादुशीरकं न्यस्तुवीजेन हस्तेन स्पर्शनं तद्वशे स्मृतं
తాంబూలం మొదలైన వాటిపై ముందుగా ఈ మంత్రాన్ని న్యాసం చేసి జపించి, తరువాత ఉశీరకం (వేటివేరు) ఇవ్వాలి. బీజమంత్రం న్యస్తమైన చేతితో స్పర్శ చేయడం వశీకరణమని చెప్పబడింది.
It emphasizes mantra-ritual architecture: constructing and applying bīja-mantras (with bindu and limb-components), performing directional mūrti-worship with mudrā-sealing, executing arghya and nine-kumbha graha worship, and completing the rite through full-body nyāsa and deity-identification (Ravi-bhāvanā).
Sūrya-arcana is taught as disciplined upāsanā that stabilizes vitality and clarity; by integrating nyāsa, japa, and offerings with ethical observance, it channels desired worldly outcomes into a dharmic framework that supports inner steadiness and higher aims.