Adhyaya 299
AyurvedaAdhyaya 29933 Verses

Adhyaya 299

Chapter 299 — ग्रहहृन्मन्त्रादिकम् (Grahahṛn-Mantras and Allied Procedures)

అగ్నిదేవుడు శిశు-రక్షణకు సంబంధించిన గ్రహనివారణ కర్మల నుంచి ముందుకు వెళ్లి, గ్రహపీడలపై విస్తృతమైన వైద్య-ఆనుష్ఠాన మార్గదర్శకాన్ని వివరిస్తాడు—కారణాలు, బలహీన స్థానాలు, నిర్ధారణ లక్షణాలు, సమన్విత ప్రతికారాలు. భావోద్వేగాల అతిశయం, విరుద్ధాహారం వల్ల మానసిక వికృతులు, రోగాలు కలుగుతాయని చెప్పి, ఉన్మాదసదృశ స్థితులను వాత-పిత్త-కఫజ, సన్నిపాతజ, అలాగే దేవ/గురు అసంతృప్తి వల్ల కలిగే ఆగంతుకంగా వర్గీకరిస్తాడు. నదీ తీరాలు, సంగమాలు, ఖాళీ ఇళ్లు, విరిగిన ముంగిలి, ఒంటరి చెట్లు మొదలైనవి గ్రహావాసాలుగా పేర్కొని, సామాజిక-యజ్ఞీయ అపచారాలు, అపశకున ప్రవర్తనలు ప్రమాదాన్ని పెంచుతాయని అంటాడు. అశాంతి, దాహం, శిరోవేదన, బలవంత భిక్షాటన, ఇంద్రియాసక్తి వంటి లక్షణాలు నిర్ధారణ సూచికలు. చికిత్సలో చండీ సంబంధ గ్రహహృన్ మంత్రాలు (మహాసుదర్శనాది) తో పాటు సూర్యమండల ధ్యానం, ఉదయార్ఘ్యం, బీజన్యాసం, అస్త్రశుద్ధి, పీఠ-శక్తి స్థాపన, దిక్పాల రక్షణ విధులు ఉన్నాయి. చివరగా మేక మూత్రంతో నస్య/అంజనం, ఔషధ ఘృతాలు, కషాయాలు జ్వరం, శ్వాసకష్టం, హిక్కా, దగ్గు, అపస్మారానికి ఉపయుక్తమని చెప్పి, మంత్రచికిత్సను ఆయుర్వేదంతో ఏకీకరిస్తాడు।

Shlokas

Verse 1

आ विष्णुः शिवः स्कन्दो गौरो गौरीलक्ष्मीर्गणादयः अप्_२९८०५१घ् इत्य् आग्नये महापुराणे बालग्रहहरं बालतन्त्रं नाम अष्टनवत्यधिकद्विषततमो ऽध्यायः अथ नवनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः ग्रहहृन्मन्त्रादिकम् अग्निर् उवाच ग्रहापहारमन्त्रादीन् वक्ष्ये ग्रहविमर्दनान् हर्षेच्छाभयशोकादिविरुद्धाशुचिभोजनात्

“ఆహ్వానం: విష్ణు, శివ, స్కంద, గౌర, గౌరీ, లక్ష్మీ, గణాదులు!”—ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో బాలగ్రహహరమైన ‘బాలతంత్ర’ అనే 298వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 299వ అధ్యాయం ప్రారంభం—గ్రహహృన్ మంత్రాదికం. అగ్ని పలికెను: “గ్రహాలను తొలగించే మంత్రాలు మరియు అనుబంధ విధానాలను, గ్రహపీడను నశింపజేసే ఉపాయాలను నేను వివరిస్తాను—అవి హర్షం, ఇచ్ఛ, భయం, శోకం మొదలైనవాటితో, అలాగే విరుద్ధ/అశుచి భోజనంతో ఉద్భవిస్తాయి.”

Verse 2

गुरुदेवादिकोपाच्च पञ्चोन्मादा भवन्त्य् अथ त्रिदोषजाः सन्निपाता आगन्तुरिति ते स्मृताः

గురు, దేవతలు మొదలైనవారి కోపం వల్ల ఐదు రకాల ఉన్మాదాలు కలుగుతాయి. అవి త్రిదోషజ, సన్నిపాతజ మరియు ఆగంతుక (బాహ్యకారణజన్య) అని స్మృతిలో చెప్పబడ్డాయి.

Verse 3

देवादयो ग्रहा जाता रुद्रक्रोधादनेकधा सरित्सरस्तडागादौ शैलोपवनसेतुषु

దేవాదిగ్రహాలు రుద్రక్రోధం వల్ల అనేక రూపాలలో జన్మించాయి; అవి నదులు, సరస్సులు, చెరువులు మొదలైన చోట్ల, అలాగే పర్వతాలు, ఉపవనాలు, సేతువులలో నివసిస్తాయి।

Verse 4

नदीसङ्गे शून्यगृहे विलद्वार्येकवृक्षके ग्रहा गृह्णन्ति पुंसश् च श्रियः सुप्ताञ्च गर्भिणीम्

నది సంగమంలో, ఖాళీ ఇంట్లో, విరిగిన/విస్తరించిన ద్వారం ఉన్న నివాసంలో, ఒంటరి చెట్టు వద్ద—అక్కడ గ్రహాలు పురుషుణ్ని పట్టుకుంటాయి; శ్రీ (సంపద)నూ హరిస్తాయి, నిద్రిస్తున్న మరియు గర్భిణీ స్త్రీని కూడా బాధిస్తాయి।

Verse 5

आसन्नपुष्पान्नग्नाञ्च ऋतुस्नानं करोति या अवमानं नृणां वैरं विघ्नं भाग्यविपर्ययः

రజస్రావం సమీపిస్తున్నప్పుడు లేదా నగ్నావస్థలో ఋతుస్నానం చేసే స్త్రీకి ప్రజల అవమానం, శత్రుత్వం, విఘ్నాలు మరియు భాగ్యవిపర్యయం కలుగుతాయి।

Verse 6

देवतागुरुधर्मादिसदाचारादिलङ्घनम् स्त्रिय इति ञ , ट च पतनं शैलवृक्षादेर्विधुन्वन्मूर्धजं मुहुः

దేవత, గురు, ధర్మం మొదలైన వాటికి సంబంధించిన సదాచారాన్ని అతిక్రమించడం పతనానికి కారణం; స్త్రీల విషయంలో కూడా ఇదే చెప్పబడింది। శిలలు, చెట్లు మొదలైన వాటి వద్ద/పై నిలబడి పదేపదే జుట్టును ఊపడం కూడా పతన సూచక అపశకునంగా వర్ణించబడింది।

Verse 7

रुदन्नृत्यति रक्ताक्षो हूंरूपो ऽनुग्रही नरः उद्विग्नः शूलदाहार्तः क्षुत्तृष्णार्तः शिरोर्तिमान्

ఏడుస్తూ నర్తించే, కళ్లెర్రగా ఉన్న, ‘హూం’ వంటి ఉగ్రరూపం ధరించే, పట్టుబట్టే/ఆసక్త స్వభావం కల, ఆందోళనతో ఉండే—శూలవేదన, దాహంతో బాధపడే, ఆకలి-దాహాలతో క్షోభించే, తలనొప్పితో ఉన్న పురుషుని లక్షణాలు ఇవని చెప్పబడింది।

Verse 8

देहि दहीति याचेत बलिकामग्रही नरः स्त्रीमालाभोगस्नानेच्छूरतिकामग्रही नरः

ఎవడు పదేపదే ‘ఇవ్వు, ఇవ్వు’ అని యాచిస్తాడో, అతడు దానాలు/భిక్షల పట్ల ఆశకు గ్రస్తుడు. ఎవడు స్త్రీలు, మాలలు, భోగవిలాసాలు, స్నానం కోరుకుంటాడో, అతడు రతి-జనిత కామతృష్ణకు గ్రస్తుడు.

Verse 9

महासुदर्शनो व्योमव्यापी विटपनासिकः पातालनारसिंहाद्या चण्डीमन्त्रा ग्रहार्दनाः

‘మహాసుదర్శన’, ‘వ్యోమవ్యాపి’ (ఆకాశమంతా వ్యాపించినది), ‘విటపనాశిక’ (జటిలత/పొదలను నశింపజేసేది), ‘పాతాళ-నరసింహ’ మొదలైనవి—ఇవి చండీ మంత్రాలు; గ్రహపీడలను నాశనం/శమనము చేస్తాయి.

Verse 10

पृश्नीहिङ्गुवचाचक्रशिरीषदयितम्परम् पाशाङ्कुशधरं देवमक्षमालाकपालिनम्

పృశ్నీ, హింగు, వచా, చక్ర, శిరీషములను పరమప్రియంగా భావించే ఆ దేవుని ధ్యానించాలి; ఆయన పాశం, అంకుశం ధరించి, జపమాల మరియు కపాలపాత్రను కూడా కలిగి ఉంటాడు.

Verse 11

खट्टाङ्गाब्जादिशिक्तिञ्च दधानं चतुराननम् अन्तर्वाह्यादिखट्टाङ्गपद्मस्थं रविमण्डले

రవిమండలంలో పద్మాసనంపై ఉన్న చతుర్ముఖ దేవుని ధ్యానించాలి—ఆయన ఖట్టాంగం, పద్మం మొదలైన చిహ్నాలను ధరించి, అంతర్భాహ్య ఖట్టాంగాది లాంఛనాలతో గుర్తించబడిన పద్మాసనంపై ఆసీనుడై ఉంటాడు.

Verse 12

आदित्यादियुतं प्रार्च्य उदितेर्के ऽर्घ्यकं ददेत् श्वासविषाग्निविप्रकुण्डीहृल्लेखासकलो भृगुः

ఆదిత్యుడు మరియు అనుబంధ దేవతలతో కలిసి విధివిధానంగా ఆరాధించి, సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు అర్ఘ్యజలాన్ని సమర్పించాలి. దానివల్ల భృగువు శ్వాసకష్టం, విషబాధ, రోగదాహాగ్ని, వికృతి/వికారము, కుండీ-రకపు వాపు, హృదయాన్ని గీటినట్లైన నొప్పి మరియు ఇలాంటి సమస్త వ్యాధుల నుండి విముక్తుడవుతాడు.

Verse 13

अर्काय भूर्भुवःस्वश् च ज्वालिनीं कुलमुद्गरम् पद्मासनो ऽरुणो रक्तवस्त्रसद्युतिविश्वकः

అర్కుడు (సూర్యుడు) కొరకు ‘భూః, భువః, స్వః’ అనే వ్యాహృతులను జపించాలి/ప్రయోగించాలి. ఆయన జ్వాలామయుడు, కులముద్గరము (వంశనాశక గద) ధరించి, పద్మాసనస్థుడు, అరుణవర్ణుడు, రక్తవస్త్రధారి, విశ్వవ్యాపి తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తాడు.

Verse 14

उदारः पद्मधृग्दोर्भ्यां सौम्यः सर्वाङ्गभूषितः रक्ता हृदादयः सौम्या वरदाः पद्मधारिणः

ఆయన ఉదారుడు, రెండు భుజాలలో పద్మాలను ధరించినవాడు; సౌమ్యుడు, సర్వాంగాలలో ఆభరణాలతో అలంకృతుడు. ఆయన హృదయాది అంతఃస్థానాలు రక్తవర్ణం; సౌమ్యరూపుడు, వరప్రదుడు, పద్మధారి.

Verse 15

विद्युत्पुञ्जनिभं वस्त्रं श्वेतः सौम्यो ऽरुणः कुजः बुधस्तद्वद्गुरुः पीतः शुक्लः शुक्रः शनैश् चरः

వస్త్రం విద్యుత్పుంజంలా ప్రకాశించేదిగా చెప్పబడింది. సోముడు శ్వేతుడు; కుజుడు (మంగళుడు) అరుణవర్ణుడు. బుధుడు కూడా అలాగే (శ్వేతవర్ణం); గురువు పీతవర్ణుడు; శుక్రుడు ప్రకాశమైన శుక్లవర్ణుడు; శనైశ్చరుడు కృష్ణ/శ్యామవర్ణుడు.

Verse 16

कृष्णाङ्गारनिभो राहुर्धूम्रः केतुरुदाहृतः वामोरुवामहस्तान्ते दक्षहस्ताभयप्रदा

రాహువు నల్ల బొగ్గులా వర్ణమున్నవాడని చెప్పబడింది; కేతువు ధూమ్రవర్ణుడని ప్రకటించబడింది. ఎడమచేతిని ఎడమ తొడపై ఉంచి, కుడిచేతితో అభయముద్రను ప్రసాదించాలి.

Verse 17

स्वनामाद्यन्तु वीजास्ते हस्तौ संशोध्य चास्त्रतः विपिटनासिक इति ञ अङ्गुष्ठादौ तले नेत्रे हृदाद्यं व्यापकं न्यसेत्

తర్వాత తన పేరుతో ప్రారంభించి బీజాక్షరాలను న్యాసం చేయాలి. అస్త్రమంత్రంతో రెండు చేతులను శుద్ధి చేసి, ‘ఞ’ అక్షరంతో ‘విపిటనాసికా’ (నాసికా-నొక్కు/సంకేతం) చేయాలి. అనంతరం అంగుష్ఠాది క్రమంగా—చేతితళం, నేత్రాలు, హృదయాది స్థానాలలో—వ్యాపక మంత్రాన్ని న్యసించాలి.

Verse 18

मूलवीजैस्त्रिभिः प्राणध्यायकं न्यस्य साङ्गकम् प्रक्षाल्य पात्रमस्त्रेण मूलेनापूर्य वारिणा

మూడు మూల-బీజాలతో సాంగ ప్రాణ-న్యాసం చేసి, అస్త్ర-మంత్రంతో పాత్రను ప్రక్షాళన చేసి, తరువాత మూల-మంత్రంతో అభిమంత్రిత జలంతో దానిని నింపాలి।

Verse 19

गन्धपुष्पाक्षतं न्यस्य दूर्वामर्घ्यञ्च मन्त्रयेत् आत्मानं तेन सम्प्रोक्ष्य पूजाद्रव्यञ्च वै ध्रुवम्

గంధం, పుష్పాలు, అక్షతలు ఉంచి, దూర్వా మరియు అర్ఘ్యాన్ని మంత్రాలతో అభిమంత్రించాలి। ఆ అర్ఘ్యంతో తనను ప్రోక్షించి, పూజా ద్రవ్యాలను కూడా తప్పక పవిత్రం చేయాలి।

Verse 20

प्रभूतं विमलं सारमाराध्यं परमं सुखम् पीठाद्यान् कल्पयेदेतान् हृदा मध्ये विदिक्षु च

ఆ సమృద్ధమైన, నిర్మలమైన సారాన్ని—ఆరాధ్యమైన పరమ సుఖాన్ని—ఆరాధించి, పీఠాది ఆధారాలను హృదయ మధ్యంలోను, విదిశలలోను మనసులో స్థాపించాలి।

Verse 21

पीठोपरि हृदा मध्ये दिक्षु चैव विदिक्षु च पीठोपरि हृदाब्जञ्च केशवेष्वष्टशक्तयः

పీఠంపై, హృదయ మధ్యంలో, దిక్కులలో మరియు విదిక్కులలో కూడా—పీఠంపై మరియు హృదయ కమలంపై—కేశవ సంబంధిత అష్టశక్తులను స్థాపించాలి/ధ్యానించాలి।

Verse 22

वां दीप्तां वीं तथा सुक्ष्मां वुञ्जयां वूञ्चभाद्रिकां वें विभूतीं वैं विमलां वोमसिघातविद्युताम्

‘వాం’ను దీప్తముగా, ‘వీం’ను సూక్ష్మముగా, ‘వుఞ్’ను జయప్రదముగా, ‘వూఞ్’ను భద్రముగా (మంగళముగా), ‘వేం’ను విభూతియుక్తముగా, ‘వైం’ను విమలముగా (శుద్ధముగా), ‘వోం’ను విఘ్ననాశక విద్యుత్తుల్యముగా ధ్యానించి/వినియోగించాలి।

Verse 23

वौं सर्वतोमुखीं वं पीठं वः प्रार्च्य रविं यजेत् आवाह्य दद्यात् पाद्यादि हृत्षडङ्गेन सुव्रत

“వౌం” మంత్రంతో సర్వతోముఖీ దేవిని ధ్యానించాలి; “వం” తో పీఠాన్ని స్థాపించాలి. “వః” తో ముందుగా పూజించి, తరువాత రవి (సూర్యుడు)ను యజించాలి. ఆవాహనం చేసి పాద్యాది అర్ఘ్యక్రమాన్ని సమర్పించి, హృద్-షడంగ న్యాసంతో కూడి పూజ చేయాలి, ఓ సువ్రతా।

Verse 24

खकारौ दण्डिनौ चण्डौ मज्जा दशनसंयुता मांसदीर्घा जरद्वायुहृदैतत् सर्वदं रवेः

రవి (సూర్యుడు)కు ‘ఖ’ అక్షరం రెండు రూపాలు—‘దండిన్’ మరియు ‘చండ’—గా చెప్పబడింది. ఇది మజ్జతో సంబంధమై, దంతాలతో కూడి ఉంటుంది; మాంసాన్ని పుష్టి చేస్తుంది, దీర్ఘ స్థైర్యాన్ని ఇస్తుంది; జరాజన్య వాతవికారాలను జయించి హృదయాన్ని పోషిస్తుంది—ఇదే రవికి సర్వదాయకమని భావం।

Verse 25

वह्नीशरक्षो मरुताम् किक्षु पूज्या हृदादयः स्वमन्त्रैः कर्णिकान्तस्था दिक्ष्वस्त्रं पुरतः सदृक्

అగ్ని, ఈశ (శివుడు), రక్షక దేవతలు (రక్షః) మరియు మరుతులను పూజించాలి. తరువాత హృదయాది న్యాసాలను తమ తమ మంత్రాలతో పద్మకర్ణికాంతంలో స్థాపించాలి; దిక్కులలో అస్త్ర మంత్రాన్ని విన్యసించి, ముందుగా రక్షణార్థం సదృక్ (రక్షక దృష్టి/ఆవరణం)ను నిలుపాలి।

Verse 26

पूर्वादिदिक्षु सम्पूज्याश् चन्द्रज्ञगुरुभार्गवाः नस्याञ्जनादि कुर्वीत साजमूत्रैर् ग्रहापहैः

తూర్పు మొదలైన దిక్కులలో సమ్యక్ పూజ చేసి చంద్రుడు, జ్ఞ (బుధుడు/జ్యోతిషజ్ఞుడు), గురు (బృహస్పతి), భార్గవ (శుక్రుడు)లను ఆహ్వానించాలి. తరువాత గ్రహాపహారక ఔషధంగా మేక మూత్రంతో కలిసి నస్య, అంజనాది విధానాలను చేయాలి।

Verse 27

पाठापथ्यावचाशिग्रुसिन्धूव्योषैः पृथक् फलैः अजाक्षीराढके पक्वसर्पिः सर्वग्रहान् हरेत्

పాఠా, పథ్యా, వచా, శిగ్రు, సైంధవం (రాళ్ల ఉప్పు) మరియు త్ర్యూషణం (మూడు కారం ద్రవ్యాలు)—ఇవన్నీ వేర్వేరు ఫల-ప్రమాణాలుగా తీసుకొని, ఒక ఆఢక మేకపాలలో ఉడికించిన నెయ్యి సమస్త గ్రహదోషాలను తొలగిస్తుంది।

Verse 28

वृश्चिकालीफलीकुष्ठं लवणानि च शार्ङ्गकम् अपस्मारविनाशाय तज्जलं त्वभिभोजयेत्

అపస్మారము (మూర్ఛ/మిర్గీ) నాశార్థం వృశ్చికాళీ ఫలం, కుష్ఠం, లవణాలు, శార్ఙ్గకము కలిపి సిద్ధం చేసిన జలాన్ని రోగికి త్రాగించాలి।

Verse 29

विदारीकुशकाशेक्षुक्वाथजं पाययेत् पयः द्रोणे सयष्टिकुष्माण्डरसे सर्पिश् च संस्कृतौ

విదారీ, కుశ, కాశ, ఇక్షు క్వాథంతో సంస్కరించిన పాలను త్రాగించాలి। అలాగే ద్రోణ ప్రమాణంలో యష్టి (యష్టిమధు)తో కూడిన కుష్మాండ రసంతో సంస్కరించిన ఘృతాన్ని సిద్ధం చేయాలి।

Verse 30

पञ्चगव्यं घृतं तद्वद्योगं ज्वरहरं शृणु ॐ भस्मास्त्राय विद्महे एकदंष्ट्राय धीमहि तन्नो ज्वरः प्रचोदयात् कृष्णोषणनिशारास्नाद्राक्षातैलं गुडं लिहेत्

ఘృతంతో కలిపిన పంచగవ్యము, అలాగే ఈ యోగము జ్వరహరము—వినుము. ‘ఓం భస్మాస్త్రాయ విద్మహే ఏకదంష్ట్రాయ ధీమహి తన్నో జ్వరః ప్రచోదయాత్’ అని జపించాలి. మిరియాలు, శుంఠి, పసుపు, రాస్నా, ద్రాక్షల తైలం/స్నేహంతో కలిపిన బెల్లాన్ని లేహనం చేయాలి।

Verse 31

श्वासवानथ वा भार्गीं सयष्टिमधुसर्पिषा पाठा तिक्ता कणा भार्गी अथवा मधुना लिहेत्

శ్వాసరోగికి భార్గీని యష్టిమధు, తేనె, ఘృతంతో కలిపి ఇవ్వాలి; లేదా పాఠా, తిక్తా, కణా (పిప్పలి), భార్గీ యోగాన్ని తేనెతో లేహనం చేయించాలి।

Verse 32

धात्री विश्वसिता कृष्णा मुस्ता खर्जूरमागधी पिवरश्चेति हिक्काघ्नं तत् त्रयं मधुना लिहेत्

ధాత్రీ (ఉసిరి), విశ్వసితా, కృష్ణా, ముస్తా, ఖర్జూరం, మాగధీ (పిప్పలి), పివర—ఇవి హిక్కా నాశకాలు; వీటిలో త్రయాన్ని తేనెతో లేహనం చేయాలి।

Verse 33

कामली जीरमाण्डूकीनिशाधात्रीरसं पिवेत् व्योषपद्मकत्रिफलाकिडङ्गदेवदारवः रास्नाचूर्णं समं खण्डैर् जग्ध्वा कासहरं ध्रुवम्

కామలీ, జీర, మాండూకీ, నిశా, ధాత్రీ—ఇవన్నీ రసాన్ని త్రాగాలి. అలాగే వ్యోష, పద్మక, త్రిఫల, కిడంగ, దేవదారు, రాస్నా—సమభాగ చూర్ణాన్ని ఖండ (మిష్రీ) ముక్కలతో కలిసి సేవిస్తే, అది నిశ్చయంగా కాసం (దగ్గు) తొలగిస్తుంది.

Frequently Asked Questions

A dual protocol is emphasized: (1) ritual engineering (astra-purification, bīja-nyāsa, pīṭha/śakti placement, solar-disc visualization, arghya timing at sunrise, directional protections) and (2) applied Ayurveda (nasya/añjana and specific medicated ghee, decoctions, and lehyas) mapped to symptom clusters like jvara, śvāsa, hikkā, kāsa, and apasmāra.

By framing healing as disciplined upāsanā: purity, mantra, nyāsa, and deity-visualization are treated as dharmic technologies that protect life-force and clarity, aligning bodily well-being (bhukti) with steadiness of mind and devotion supportive of liberation-oriented practice (mukti).