Adhyaya 280
Chapter 280 — रसादिलक्षणम् / सर्वरोगहराण्यौषधानि (Characteristics of Taste and Related Factors; Medicines that Remove All Diseases)
ఈ అధ్యాయంలో ఆయుర్వేదాన్ని రాజరక్షణకు ఉపకరించే రక్షక శాస్త్రంగా ప్రతిపాదించారు. ధన్వంతరి—రస, వీర్య, విపాక, ప్రభావ జ్ఞానం కలిగిన వైద్యుడు రాజును, సమాజాన్ని కాపాడగలడని చెబుతాడు. ఆరు రుచుల సోమ‑అగ్ని మూలాలు, విపాకం త్రివిధం, వీర్యం ఉష్ణ‑శీత భేదం వివరించబడింది; తేనె వంటి ద్రవ్యాల్లో మధుర రసం ఉన్నా కటు విపాకం కనిపించడాన్ని ‘ప్రభావం’ ద్వారా సమాధానపరుస్తారు. తరువాత ఔషధ తయారీలో కషాయం/క్వాథం తగ్గింపు నిష్పత్తులు, స్నేహపాకం (ఔషధ ఘృత/తైలం) మరియు లేహ్య విధానాలు, అలాగే వయస్సు, ఋతువు, బలం, జఠరాగ్ని, దేశం, ద్రవ్యం, రోగం ప్రకారం మోతాదు నిర్ణయం చెప్పబడింది. ఉపస్తంభత్రయం (ఆహారం, నిద్ర, మైథున నియమం), బృంహణ‑లంఘన చికిత్సలు, ఋతువారీ అభ్యంగ‑వ్యాయామ నియమాలు, ఆహార శుద్ధియే అగ్ని‑బలాలకు మూలాధారం అని చెప్పి వైద్యాన్ని ధార్మిక జీవనశాసనంతో ఏకీకరిస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सर्वरोगहराण्यौषधानि नामोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तथोल्कानामुष्मणामध्वसेविनामिति ख अथाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः रसादिलक्षणं धन्वन्तरिर् उवाच रसादिलक्षणं वक्ष्ये भेषजानां गुणं शृणु रसवीर्यविपाकज्ञो नृपादीन्रक्षयेन्नरः
ఇట్లు ఆగ్నేయ మహాపురాణంలో ‘సర్వరోగహర ఔషధాలు’ అనే రెండువందల ఎనభైవ అధ్యాయం (సమాప్తం). (ఇతర పాఠంలో—‘ఉల్కలు, ఉష్ణం, మార్గసేవకులు’ అని.) ఇప్పుడు రెండువందల ఎనభైవ అధ్యాయం ‘రసాదిలక్షణం’ ప్రారంభమవుతుంది. ధన్వంతరి పలికెను—రసాది లక్షణాలను, ఔషధాల గుణాలను నేను వివరిస్తాను; వినండి. రస, వీర్య, విపాకాలను తెలిసినవాడు రాజులనూ ఇతరులనూ రక్షించగలడు.
Verse 2
रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्तिताः कटुतिक्तकषायानि तथाग्नेया महाभुज
మధుర, ఆమ్ల, లవణ రసాలు సోమజమని ప్రకటించబడ్డాయి; కటు, తిక్త, కషాయ రసాలు అగ్నిజమని కూడా చెప్పబడినవి, ఓ మహాబాహో.
Verse 3
त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्वम्ललवणात्मकः द्विधा वीय्य समुद्दिष्टमुष्णं शीतं तथैव च
ద్రవ్యపు విపాకం మూడు విధాలు—కటు, ఆమ్ల, లవణ స్వభావములు. వీర్యం రెండు విధాలుగా ఉపదేశించబడింది—ఉష్ణం మరియు శీతం.
Verse 4
अनिर्देश्यप्रभावश् च ओषधीनां द्विजोत्तम मधुरश् च कषायश् च तिक्तश् चैव तथा रसः
హే ద్విజోత్తమా, ఔషధుల ప్రత్యేక ప్రభావశక్తి వర్ణనాతీతము; వాటి రసాలు మధుర, కషాయ, తిక్తములుగా కూడా ఉంటాయి।
Verse 5
शीतवीर्याः समुद्दिष्टाः शेषास्तूष्णाःप्रकीर्तिताः गुडुची तत्र तिक्तपि भवत्युष्णातिवीर्यतः
కొన్ని ద్రవ్యాలు శీతవీర్యమని పేర్కొనబడ్డాయి; మిగిలినవి ఉష్ణవీర్యమని కీర్తించబడ్డాయి। ఆ సందర్భంలో గుడూచీ తిక్తరసమున్నా, అత్యుత్తమ ఉష్ణవీర్యం వల్ల ఉష్ణంగా క్రియచేస్తుంది।
Verse 6
उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति मानद मधुरोपि तथा मांस उष्ण एव प्रकीर्तितः
హే మానదా, కషాయ ద్రవ్యమూ ఉష్ణంగా సేవిస్తే పథ్యమవుతుంది; అలాగే మధుర పదార్థమూ, మాంసమూ ఉష్ణ స్వభావమని ప్రకటించబడినవి।
Verse 7
लवणो मध्रश् चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ अम्लोष्णश् च तथा प्रोक्तः शेषाः कटुविपाकिनः
లవణం మరియు మధురం—ఇవి మధుర విపాకమని స్మరించబడినవి. అమ్లం మరియు కటు (ఉష్ణ) అమ్ల విపాకమని చెప్పబడినవి; మిగిలిన రసాలు కటు విపాకమని పేర్కొనబడినవి।
Verse 8
वीर्यपाके विपर्यस्ते प्रभावात्तत्र निश् चयः मधुरो ऽपि कटुः पाके यच्च क्षौद्रं प्रकीर्तितं
వీర్యం మరియు విపాకం సంబంధం విరుద్ధంగా కనిపించినప్పుడు, అక్కడ నిర్ణాయకం ప్రభావమే. అందువల్ల క్షౌద్రం (తేనె) మధురరసమున్నా విపాకంలో కటువుగా చెప్పబడింది।
Verse 9
क्वाथयेत् षोडशगुणं विवेद्द्रव्याच्चतुर्गुणम् यवक्षौद्रमिति ख कल्पनैषा कषायस्य यत्र नोक्तो विधिर्भवेत्
ద్రవ్యాన్ని దాని పదహారు రెట్లు నీటిలో మరిగించి, ద్రవభాగాన్ని తగ్గించి మొదటి ద్రవమాత్రలో నాలుగో వంతు వరకు చేయాలి. యవము (బార్లీ) మరియు క్షౌద్రము (తేనె) కలపవచ్చు—ప్రత్యేక విధానం చెప్పనిచోట కషాయ తయారీకి ఇదే సాధారణ నియమం.
Verse 10
कषायन्तु भवेत्तोयं स्नेहपाके चतुर्गुणं द्रव्यतुल्यं समुद्धृत्य द्रव्यं स्नेहं क्षिपेद्बुधः
స్నేహపాకంలో కషాయ-నీరు నాలుగు రెట్లు ఉండాలి. ద్రవ్యమాత్రకు సమానంగా కల్కం (ఔషధ పేస్ట్) తీసుకొని, పండితుడు విధిపూర్వకంగా కల్కం మరియు స్నేహం (నూనె/నెయ్యి) కలపాలి.
Verse 11
तावत्प्रमाणं द्रव्यस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत् तोयवर्जन्तु यद्द्रव्यं स्नेहद्रव्यं तथा भवेत्
ద్రవ్య పరిమాణం ఎంతైతే, దానికి అనుగుణంగా స్నేహాన్ని నాలుగో వంతు పరిమాణంగా చేర్చాలి. నీరు లేని ద్రవ్యాన్ని తగినట్లుగా ‘స్నేహ-ద్రవ్యం’గానే పరిగణించాలి.
Verse 12
संवर्तितौषधः पाकः स्नेहानां परिकीर्तितः तत्तुल्यता तु लेह्यस्य तथा भवति सुश्रुत
ఔషధ ద్రవ్యాలు సంకుచితమై సాంద్రీకృతమయ్యే విధంగా జరిగే పాకమే స్నేహాలకు యథావిధి ‘పాక’మని ప్రకటించబడింది. ఓ సుశ్రుతా! లేహ్యం (అవలేహం) తయారీకూ అదే సమాన నియమం వర్తిస్తుంది.
Verse 13
स्वच्छमल्पौषधं क्वाथं कषायञ्चोक्तवद्भवेत् अक्षं चूर्णस्य निर्दिष्टं कषायस्य चतुष्पलं
అల్ప ఔషధద్రవ్యాలతో తయారైన స్వచ్ఛమైన (వడకట్టిన) క్వాథాన్ని ‘క్వాథ’ అంటారు; కషాయం కూడా ముందుగా చెప్పిన విధానంలోనే చేయాలి. చూర్ణం ఒక అక్ష పరిమాణం, కషాయం నాలుగు పలల పరిమాణం అని నిర్దేశించబడింది.
Verse 14
मध्यमैषा स्मृता मात्रा नास्ति मात्राविकल्पना वयः कालं बलं वह्निं देशं द्रव्यं रुजं तथा
ఇది ‘మధ్యమ’ మోతాదుగా బోధించబడింది; మోతాదుకు ఒకే స్థిర నియమం లేదు. వయస్సు, కాలం/ఋతువు, బలం, జఠరాగ్ని, దేశం, ద్రవ్యం (ఔషధం), అలాగే రోగం/పీడను బట్టి మోతాదు సర్దుబాటు చేయాలి।
Verse 15
समवेक्ष्य महाभाग मात्रायाः कल्पना भवेत् सौम्यास्तत्र रसाः प्रायो विज्ञेया धातुवर्धनाः
హే మహాభాగ! సమగ్రంగా పరిశీలించి మోతాదును నిర్ణయించాలి. ఆ సందర్భంలో రసాలు సాధారణంగా సౌమ్యమైనవిగా, ధాతువులను వృద్ధి చేసే వాటిగా గ్రహించాలి।
Verse 16
मधुरास्तु विशेषेण विज्ञेया धातुवर्धनाः दोषाणाञ्चैव धातूनां द्रव्यं समगुणन्तु यत्
మధుర రుచిగల ద్రవ్యాలు ప్రత్యేకంగా ధాతువృద్ధికరమని తెలుసుకోవాలి. అలాగే దోషాలు మరియు ధాతువుల పట్ల సమగుణం (సమతుల్య గుణాలు) కలిగిన ద్రవ్యం స్వభావతః శమనకరమని భావించాలి।
Verse 17
तदेव वृद्धये ज्ञेयं विपरीतं क्षमावहम् उपस्तम्भत्रयं प्रोक्तं देहे ऽस्मिन्मनुजोत्तम
అదే విధానం వృద్ధి (మరియు క్షేమం) కలిగించేదిగా తెలుసుకోవాలి; దానికి విరుద్ధం క్షయాన్ని కలిగిస్తుంది. హే మనుజోత్తమ! ఈ దేహంలో ఉపస్తంభాల త్రయం బోధించబడింది।
Verse 18
आहारो मैथुनं निद्रा तेषु यत्नः सदा भवेत् असेवनात् सेवनाच्च अत्यन्तं नाशमाप्नुयात्
ఆహారం, మైథునం, నిద్ర—ఇవిషయాలలో ఎల్లప్పుడూ నియమబద్ధమైన జాగ్రత్త ఉండాలి. ఎందుకంటే పూర్తిగా వదిలివేయడం వల్ల కూడా, అతిగా సేవించడం వల్ల కూడా, అత్యంత నాశనం కలగవచ్చు।
Verse 19
क्षयस्य बृंहणं कार्यं स्थुलदेहस्य कर्षणम् रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः
క్షీణుడికి బృంహణం (పోషణ‑వృద్ధి) చికిత్స చేయాలి; స్థూలదేహుడికి కర్షణం (తగ్గించే) చికిత్స; మధ్యమ కాయుడికి రక్షణ‑పాలన. ఈ విధంగా దేహభేదాలు మూడు అని చెప్పబడినవి.
Verse 20
स्नेहपाके च तद्गुणमिति ख तत्तुल्यताप्यस्य तथा यथा भवति सुश्रुत इति ख उपक्रमद्वयं प्रोक्तं तर्पणं वाप्यतर्पणं हिताशी च मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत्
స్నేహపాకంలో (ఘృత‑తైలం మొదలైన వాటి సంస్కారంలో) దాని లక్షణ‑గుణాలను తెలుసుకోవాలి; అలాగే దానికి సమానమైన స్థాయిలోనే తాపం ఇవ్వాలి—సుశ్రుతుడు చెప్పినట్లే. రెండు ఉపక్రమాలు చెప్పబడ్డాయి: తర్పణం (పోషక) మరియు అతర్పణం (లఘుకర/క్షయకర). హితాహారం చేయాలి, మితంగా తినాలి, ముందటి భోజనం జీర్ణమైన తరువాతే తినాలి.
Verse 21
ओषधीनां पञ्चविधा तथा भवति कल्पना रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्डश् च मनुजोत्तम
హే మనుజోత్తమా! ఔషధాల కల్పన (తయారీ) ఐదు విధాలుగా ఉంటుంది—రసం, కల్కం, శృతం (క్వాథం), శీతం (హిమం), మరియు ఫాణ్డం (మధుర ఔషధ పానీయ/ప్రయోగం)।
Verse 22
रसश् च पीडको ज्ञेयः कल्क आलोडिताद् भवेत् क्वथितश् च शृतो ज्ञेयः शीतः पर्युषितो निशां
‘రసం’ అనగా పీడించి (నలిపి) తీసిన రసం; ‘కల్కం’ అనగా మర్దన‑ఆలోడనంతో తయారైన లేపనం. మరిగించి చేసినది ‘శృతం’ (క్వాథం). చల్లబడినది ‘శీతం’; రాత్రంతా ఉంచినది ‘పర్యుషితం’ అని తెలుసుకోవాలి.
Verse 23
सद्योभिशृतपूतं यत् तत् फाण्टमभिधीयते करणानां शतञ्चैव षष्टिश् चैवाधिका स्मृता
ఏ ద్రవ్యాన్ని వెంటనే మరిగించి తరువాత వడకట్టి శుద్ధి చేస్తారో, దానిని ‘ఫాణ్టం’ అంటారు. ‘కరణాలు’ సంఖ్య వంద అరవై (160) అని స్మృతిలో ఉంది.
Verse 24
यो वेत्ति स ह्य् अजेयः स्थात्सम्बन्धे वाहुशौण्डिकः आहारशुद्धिरग्न्यर्थमग्निमूलं बलं नृणां
ఇది తెలిసినవాడు నిజంగా అజేయుడవుతాడు; వ్యవహారాలలో బలమైన భుజాల వీరుడిగా నిలుస్తాడు. ఆహారశుద్ధి జఠరాగ్ని పరిరక్షణార్థం; మనుష్యుల బలానికి మూలం అగ్నియే.
Verse 25
ससिन्धुत्रिफलाञ्चाद्यात्सुराज्ञि अभिवर्णदां जाङ्गलञ्च रसं सिन्धुयुक्तं दधि पयः कणां
హే సురాజ్ఞి (కులవతి), సైంధవలవణం మరియు త్రిఫల కలిపిన, ఉత్తమ వర్ణాన్ని ప్రసాదించే ఔషధయోగాన్ని ఇవ్వాలి. అలాగే జాంగల (కొవ్వు తక్కువ వన్యమాంసం) రసాన్ని సైంధవంతో కలిపి, పెరుగు, పాలు, ధాన్యకణాలతో కూడ ఇవ్వాలి.
Verse 26
रसाधिकं समं कुर्यान्नरो वाताधिको ऽपि वा निदाघे मर्दनं प्रोक्तं शिशिरे च समं बहु
మనిషి రసాధిక (స్నేహ-పోషణ ప్రధాన) లేదా సమ (సమతుల్య) విధానాన్ని అవలంబించాలి, వాతాధికుడైనా సరే. గ్రీష్మంలో (నిదాఘే) మర్దనం/అభ్యంగం చెప్పబడింది; శిశిరంలో అది సమంగా మరియు ఎక్కువగా చేయాలి.
Verse 27
वसन्ते मध्यमं ज्ञेयन्निदाघे मर्दनोल्वणं त्वचन्तु प्रथमं मर्द्यमङ्गञ्च तदनन्तरं
వసంతంలో మర్దనం మితంగా ఉండాలని తెలుసుకోవాలి; గ్రీష్మంలో (నిదాఘే) మర్దనం బలంగా ఉండాలి. ముందుగా చర్మాన్ని మర్దించాలి, ఆ తరువాత అవయవాలను (శరీర భాగాలను).
Verse 28
स्नायुरुधिरदेहेषु अस्थि भातीव मांसलं स्कन्धौ बाहू तथैवेह तथा जङ्घे सजानुनी
స్నాయు మరియు రుధిరం ప్రాధాన్యమున్న దేహాలలో ఎముక మాంసంతో కప్పబడినట్లుగా కనిపిస్తుంది. అలాగే ఇక్కడ భుజాలు, బాహువులు, అలాగే జంఘలు మోకాళ్లతో కూడ మాంసలంగా కనిపిస్తాయి.
Verse 29
अरिवन्मर्दयेत् प्रज्ञो जत्रु वक्षश् च पूर्ववत् अङ्गसन्धिषु सर्वेषु निष्पीड्य बहुलं तथा
నిపుణుడు రోగిని శత్రువును అణచినట్లుగా బలంగా మర్దనం చేయాలి; ముందుగా చెప్పిన విధంగా జత్రు-ప్రదేశం మరియు వక్షస్థలాన్నీ అలాగే సంరక్షించాలి. అన్ని అంగసంధుల్లోనూ అదే రీతిగా పునఃపునః దృఢంగా నొక్కాలి.
Verse 30
प्रसारयेदङ्गसन्धीन्न च क्षेपेण चाक्रमात् नीजीर्णे तु श्रमं कुर्यान्न भुक्त्वा पीतवान्नरः
అంగసంధులను మెల్లగా విస్తరింపజేయాలి; ఊపిరితిత్తుల్లా జర్క్లతో గానీ, తొందరపాటుతో గానీ చేయకూడదు. ముందరి భోజనం జీర్ణమైన తరువాతనే శ్రమ చేయాలి; తిన్న వెంటనే లేదా తాగిన వెంటనే కాదు.
Verse 31
दिनस्य तु चतुर्भाग ऊर्ध्वन्तु प्रहरार्धके व्यायामं नैव कर्तव्यं स्नायाच्छीताम्बुना सकृत्
దినం నాల్గవ భాగాన్ని దాటి, అంటే ప్రహరార్ధం తరువాతి భాగంలో, వ్యాయామం చేయకూడదు. ఒక్కసారి చల్లని నీటితో స్నానం చేయాలి.
Verse 32
वार्युष्णञ्च श्रमं जह्याद्धृदा श्वासन्न धारयेत् व्यायामश् च कफं हन्याद्वातं हन्याच्च मर्दनं
వెచ్చని నీరు శ్రమను తొలగిస్తుంది. హృదయప్రదేశంలో శ్వాసను బలవంతంగా ఆపకూడదు. వ్యాయామం కఫాన్ని నశింపజేస్తుంది; మర్దనం వాతాన్ని నశింపజేస్తుంది.
Verse 33
स्नानं पित्ताधिकं हन्यात्तस्यान्ते चातपाः प्रियाः आतपक्लेशकर्मादौ क्षेमव्यायामिनो नराः
స్నానం పిత్తాధిక్యాన్ని శమింపజేస్తుంది; దాని అనంతరం ఆతపసేవనం (సూర్యకాంతి) హితకరం. ఆతపం, కష్టశ్రమ లేదా భారీకర్మ ప్రారంభంలో మనిషి సురక్షితంగా, మితంగా వ్యాయామం చేయాలి.
Frequently Asked Questions
It centers on interpreting medicines through rasa (taste), vīrya (hot/cold potency), vipāka (post-digestive effect), and prabhāva (specific action that can override expected correlations).
The chapter gives a default decoction method: boil the drug with sixteen times water and reduce to one-fourth, used where no special procedure is specified.
It rejects a fixed universal dose and requires adjustment by age, season/time, strength, digestive fire (agni), region, the specific substance, and the disease condition.
By treating health science as disciplined dharmic practice: purity and moderation in food, sleep, and sexual conduct sustain agni and balance doṣas, supporting both worldly competence (bhukti) and the steadiness needed for higher aims (mukti).