Adhyaya 279

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सिद्धौषधानि नामाष्ट्सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथैकोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सर्वरोगहराण्यौषधानि धन्वन्तरिर् उवाच शारीरमानमागन्तुसहजा व्याधयो मताः शारीरा ज्वरकुष्ठाद्या क्रोधाद्या मानसा मताः

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణములో ‘సిద్ధౌషధాని’ అను రెండు వందల డెబ్బై తొమ్మిదవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది. ఇక రెండు వందల ఎనభైవ అధ్యాయము—‘సర్వరోగహర ఔషధములు’—ప్రారంభమగుచున్నది. ధన్వంతరి పలికెను: వ్యాధులు శరీరసంబంధమైనవిగా భావింపబడును; అవి రెండు విధములు—ఆగంతుక (బాహ్య కారణజన్య) మరియు సహజ (జన్మజాత). శారీరక వ్యాధులలో జ్వరము, కుష్ఠము మొదలైనవి; మానసిక వ్యాధులు క్రోధాది దోషస్థితులనుండి ఉద్భవించునని భావించబడును।

Verse 2

आगन्तवो विघातोत्था सहजाः क्षुज्जरादयः शारीरागन्तुनाशाय सूर्यवारे घृतं गुडम्

రోగాలు అనేక విధాలు—ఆగంతుక, ఆఘాతజన్య, సహజ; ఆకలి, జ్వరం మొదలైనవి. శరీరంలోని ఆగంతుక దోషనాశానికి ఆదివారము నెయ్యి మరియు బెల్లం ఇవ్వాలి.

Verse 3

लवणं सहिरण्यञ्च विप्रायापूपमर्पयेत् चन्द्रे चाभ्यङ्गदो विप्रे सर्वरोगैः प्रमुच्यते

ఉప్పును బంగారంతో కలిసి, అలాగే అపూపం (తీపి కేక్) బ్రాహ్మణునికి సమర్పించాలి. చంద్రసంబంధంగా బ్రాహ్మణునికి అభ్యంగదానం (మర్దన తైలం/లేపనం) చేస్తే అన్ని రోగాల నుండి విముక్తి కలుగుతుంది.

Verse 4

तैलं शनैश् चरे दद्यादाश्विने गोरसान्नदः घृतेन पयसा लिङ्गं संस्नाप्य स्याद्रुगुज्झितः

శనివారము (శనైశ్చర) నాడు నూనె దానం చేయాలి; ఆశ్విన మాసంలో గోరసాది పదార్థాలతో సిద్ధమైన అన్నం సమర్పించాలి. నెయ్యి మరియు పాలతో శివలింగానికి అభిషేకం చేస్తే రోగరహితుడవుతాడు.

Verse 5

गायत्र्या हावयेद्वह्नौ दूर्वान्त्रिमधुराप्लुताम् यस्मिन् भे व्याधिमाप्नोति तस्मिन् स्नानं बलिः शुभे

గాయత్రీ జపిస్తూ త్రిమధురాలతో తడిపిన దర్భ/దూర్వా గడ్డిని అగ్నిలో హోమం చేయాలి. ఏ నక్షత్రంలో వ్యాధి కలిగిందో, అదే నక్షత్రకాలంలో స్నానం చేసి శుభ బలి సమర్పించాలి.

Verse 6

मानसानां रुजादीनां विष्णोः स्तोत्रं हरं भवेत् वातपित्तकफा दोषा धातवश् च तथा शृणु

మానసిక వేదన మొదలైన వాటి నివారణకు విష్ణు స్తోత్రం హరించేది అవుతుంది. ఇక వాత, పిత్త, కఫ అనే దోషాలు మరియు ధాతువుల విషయమును కూడా వినుము.

Verse 7

भुक्तं पक्वाशयादन्नं द्विधा याति च सुश्रुत अंशेनैकेन किट्टद्वं रसताञ्चापरेण च

హే సుశ్రుతా! భుక్తమైన అన్నం పక్వాశయానికి చేరిన తరువాత రెండు భాగాలుగా విడిపోతుంది—ఒక భాగం కిట్టం (మలరూప అపశిష్టం) అవుతుంది, మరొక భాగం రసం (పోషక సారం) అవుతుంది।

Verse 8

किट्टभागो मलस्तत्र विन्मूत्रस्वेददूषिकाः नासामलङ्कर्णमलं तथा देहमलञ्च यत्

ఇవాటిలో కిట్ట భాగమే ‘మల’ అని చెప్పబడుతుంది—విష్ట, మూత్ర, స్వేదాది దూషకాలు; అలాగే నాసామలం, కర్ణమలం మరియు దేహమలమంతా।

Verse 9

रसभागाद्रसस्तत्र समाच्छोणिततां व्रजेत् मांसं रक्तत्तितो मेदो मेदसो ऽस्थ्नश् च सम्भवः

రస భాగం నుండి అదే రసం క్రమంగా రక్తంగా మారుతుంది; రక్తం నుండి మాంసం పుడుతుంది; మాంసం నుండి మేదస్సు (కొవ్వు) ఉద్భవిస్తుంది; మేదస్సు నుండి అస్తి ఏర్పడుతుంది।

Verse 10

अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुकाद्रागस्तथौजसः देशमार्तिं बलं शक्तिं कालं प्रकृतिमेव च

అస్తి నుండి మజ్జ ఉద్భవిస్తుంది; దానినుండి శుక్రం. శుక్రం నుండి రాగం (ఆసక్తి) అలాగే ఓజస్సు (ప్రాణతేజస్సు) ఉద్భవిస్తాయి. దేశం, ఆర్తి/రోగం, బలం, శక్తి, కాలం, ప్రకృతి ఇవన్నీ కూడా పరిశీలించాలి।

Verse 11

ज्ञात्वा चिकित्सतं कुर्याद्भेषजस्य तथा बलम् तिथिं रिक्तान्त्यजेद् भौमं मन्दभन्दारुणोग्रकम्

రోగస్థితిని తెలుసుకొని వైద్యుడు చికిత్స చేయాలి; అలాగే ఔషధ బలం (ప్రభావం)ను కూడా నిర్ణయించాలి. చికిత్స ప్రారంభంలో రిక్త తిథులను, అలాగే భౌమం (మంగళవారం)ను వదలాలి; అది మంద, బంధక, దారుణ, ఉగ్రమని భావిస్తారు।

Verse 12

हरिगोद्विजचन्द्रार्कसुरादीन् प्रतिपूज्य च शृणु मन्त्रमिमं विद्वन् भेषजारम्भमाचरेत्

హరి, గోవు, ద్విజులు (బ్రాహ్మణులు), చంద్రుడు, సూర్యుడు మరియు దేవగణాదులను విధివిధానంగా పూజించి, ఓ విద్వన్మా, ఈ మంత్రాన్ని వినుము; అనంతరం ఔషధచికిత్స ఆరంభించవలెను।

Verse 13

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः ऋषयश् चौषधिग्रामा भूतसङ्घाश् च पान्तु ते

బ్రహ్మ, దక్షుడు, అశ్వినీకుమారులు, రుద్రుడు, ఇంద్రుడు, భూమి, చంద్రుడు, సూర్యుడు, వాయువు, అగ్ని—అలాగే ఋషులు, ఔషధివర్గాలు, భూతసంఘాలు—ఇవన్నీ నిన్ను రక్షించుగాక।

Verse 14

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते

ఈ ఔషధం నీకు ఋషులకు రసాయనం వలె, దేవులకు అమృతం వలె, ఉత్తమ నాగులకు సుధ వలె—నిజమైన భేషజ్యంగా ఉండుగాక।

Verse 15

वातश्लेष्मातको देशो बहुवृक्षो बहूदकः अनूपड्तिबिख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्जितः

వాత-శ్లేష్మ (కఫ) ప్రాధాన్యమున్న దేశం అనగా ఎక్కువ చెట్లు, ఎక్కువ నీరు ఉన్న ప్రాంతం; అది ‘అనూప’ (తడిగా/చెరువుల) ప్రాంతంగా ప్రసిద్ధం. దీనికి విరుద్ధమే ‘జాంగల’ (ఎండ/శుష్క) దేశం।

Verse 16

किञ्चिद्वृक्षोदको देशस् तथा साधारणः स्मृतः जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणः स्मृतः

కొద్దిపాటి చెట్లు, కొద్దిపాటి నీరు ఉన్న దేశం కూడా ‘సాధారణ’ (మధ్యమ)గా భావించబడింది. ‘జాంగల’ (శుష్క) దేశం పిత్త-బహుళం; ‘మధ్య’ దేశం సాధారణ (మధ్యమ)గా చెప్పబడింది।

Verse 17

रूक्ष्मः शीतश् चलो वायुः पित्तमुष्णं कटुत्रयम् स्थिराम्लस्निग्धमधुरं बलाशञ्च प्रचक्षते

వారు వాయు (వాత)ను రూక్షం, శీతం, చలనం గలదిగా; పిత్తాన్ని ఉష్ణం మరియు కటు-త్రయ లక్షణముగా; బల/శ్లేష్మన్ (కఫం)ను స్థిరం, ఆమ్లం, స్నిగ్ధం, మధురం గలదిగా వర్ణిస్తారు।

Verse 18

वृद्धिः समानैर् एतेषां विपरीतैर् विपर्ययः रसाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः

ఈ దోషాలు సమాన కారణాల వల్ల వృద్ధి చెందుతాయి; విరుద్ధ కారణాల వల్ల వాటి విపర్యయం (శమనము) జరుగుతుంది. మధుర, ఆమ్ల, లవణ రసాలు కఫవర్ధకాలు మరియు వాతశమనకాలు।

Verse 19

कटुतिक्तकषायाश् च वातलाः श्लेष्मनाशनाः कट्वम्ललवणा ज्ञेयास् तथा पित्तविवर्धनाः

కటు, తిక్త, కషాయ రసాలు వాతవర్ధకాలు మరియు శ్లేష్మ (కఫ)నాశకాలు. అలాగే కటు, ఆమ్ల, లవణ రసాలు పిత్తవివర్ధకమని తెలుసుకోవాలి।

Verse 20

तिक्तस्वादुकषायाश् च तथा पित्तविनाशनाः रसस्यैतद्गुणं नास्ति विपाकस्यैतदिष्यते

తిక్త, మధుర, కషాయ రసాలు కూడా పిత్తవినాశకాలు. ఇది రసానికి స్వభావగుణం కాదు; విపాకం (పచనానంతర పరిణామం) యొక్క గుణమని అంగీకరించబడింది।

Verse 21

वीर्योष्णाः कफवातघ्नाः शीताः पित्तविनाशनाः प्रभावतस् तथा कर्म ते कुर्वन्ति च सुश्रुत

ఉష్ణవీర్య ద్రవ్యాలు కఫం, వాతాన్ని శమింపజేస్తాయి; శీతవీర్య ద్రవ్యాలు పిత్తాన్ని నశింపజేస్తాయి. అలాగే ప్రభావవశాత్తు అవి తమ తమ ప్రత్యేక కర్మలను కూడా నిర్వహిస్తాయి, ఓ సుశ్రుతా।

Verse 22

शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात् चयप्रकोपप्रशमाः कफस्य तु प्रकीर्तिताः

శిశిర, వసంత, నిదాఘ (గ్రీష్మ) ఋతువులలో వరుసగా కఫ దోషానికి చయము, ప్రకోపము, ప్రశమనము అనే దశలు చెప్పబడ్డాయి।

Verse 23

निदाघवर्षारात्रौ च तथा शरदि सुश्रुत चयप्रकोपप्रशमाः पवनस्य प्रकीर्तिताः

నిదాఘం, వర్షా ఋతువు, రాత్రి మరియు శరదృతువులో—సుశ్రుతుని ప్రకారం—వాత (పవన) దోషానికి చయ, ప్రకోప, ప్రశమన దశలు వర్ణించబడ్డాయి।

Verse 24

मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात् चयप्रकोपप्रशमास् तथा पित्तस्य कीर्तिताः

పిత్త దోషానికి కూడా మేఘకాలం, శరదృతువు, హేమంత ఋతువులలో వరుసగా చయము, ప్రకోపము, ప్రశమనము అని చెప్పబడింది।

Verse 25

वर्षाद्यो विसर्गस्तु हेमन्ताद्यास् तथा त्रयः शिशिराद्यास् तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः

వర్షా ఋతువుతో ప్రారంభమయ్యే మూడు ఋతువులు ‘విసర్గ’ అని పిలువబడతాయి; హేమంతంతో ప్రారంభమయ్యే మూడు కూడా అలాగే గణించబడతాయి; శిశిరంతో ప్రారంభమయ్యే మూడు ‘ఆదాన’మని చెప్పబడతాయి—ఈ విధంగా గ్రీష్మాంతం వరకు ఋతు-త్రయాలు నిర్ణయించబడతాయి।

Verse 26

सौम्यो विसर्गस्त्वादानमाग्नेयं परिकीर्तितम् वर्षादींस्त्रीनृतून् सोमश् चरन् पर्यायशो रसान्

‘విసర్గ’ను సౌమ్యము (చంద్ర స్వభావము)గా, ‘ఆదాన’ను ఆగ్నేయము (అగ్ని స్వభావము)గా ప్రకటించారు। సోముడు వర్షాదిగా ప్రారంభమయ్యే మూడు ఋతువులలో క్రమక్రమంగా సంచరిస్తూ ఋతురసాలను యథాక్రమంగా ప్రసరిస్తాడు।

Verse 27

जनयत्यम्ललवणमधुरांस्त्रीन् यथाक्रमम् शिशिरादीनृतूनर्कश् चरन् पर्ययशो रसान्

శిశిరాది ఋతువులలో క్రమంగా సంచరించే సూర్యుడు యథాక్రమంగా అమ్ల, లవణ, మధుర—ఈ మూడు రసాలను ఉత్పత్తి చేస్తాడు।

Verse 28

विवर्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकान् क्रमात् यथा रजन्यो वर्धन्ते वलमेकं हि वर्धते

అదేవిధంగా తిక్త, కషాయ, కటు రసాలను కూడా క్రమంగా పెంచాలి; దోషాలు నియంత్రితంగా పెరిగేలా చేయాలి; నిజానికి పెంచవలసింది ఒక్కటే—బలం (దేహశక్తి)।

Verse 29

क्रमशो ऽथ मनुष्याणां हीयमानासु हीयते रात्रिभुक्तदिनानाञ्च वयसश् च तथैव च

మనుష్యులకు గడిచిన (భోగించిన) రాత్రులు, పగళ్లు క్రమంగా తగ్గిపోతున్నట్లే, ఆయుష్షు కూడా అలాగే క్రమంగా క్షీణిస్తుంది।

Verse 30

आदिमध्यावसानेषु कफपित्तसमीरणाः प्रकोपं यान्ति कोपादौ काले तेषाञ्चयः स्मृतः

ఆది, మధ్య, అంత్య దశలలో కఫ, పిత్త, సమీరణ (వాత) ప్రకోపానికి లోనవుతాయి; ఆ ప్రకోపకాల ఆరంభంలోనే వాటి సంచయం జరుగుతుందని స్మృతిలో చెప్పబడింది।

Verse 31

प्रकोपोत्तरके काले शमस्तेषां प्रकीर्तितः अदिभोजनतो विप्र तथा चाभोजनेन च

హే విప్రా! వాటి ప్రకోపానంతర కాలంలో వాటి శమనం జరుగుతుందని ప్రకటించబడింది—అతిభోజనంతోనూ, అలాగే అభోజనం (ఉపవాసం) ద్వారానూ।

Verse 32

रोगा हि सर्वे जायन्ते वेगोदीरणधारणैः अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशावेकं पानेन पूरयेत्

శరీరంలోని సహజ వేగాలను బలవంతంగా ప్రేరేపించడం లేదా అణచివేయడం వల్లనే సమస్త రోగాలు పుడతాయి. కడుపు రెండు భాగాలు అన్నంతో, ఒక భాగం పానంతో నింపాలి.

Verse 33

आश्रयं पवनादीनां तथैकमवशेषयेत् व्याधेर् निदानस्य तथा विपरीतमथौषधम्

వాతాది దోషాల ఆశ్రయస్థానాన్ని నిర్ణయించి, పరిశీలనానంతరం మిగిలినదానిని నిర్ణాయక కారణంగా గ్రహించాలి. అలాగే వ్యాధి యొక్క నిదానాన్ని గుర్తించి, దానికి విరుద్ధమైన ఔషధాన్ని ప్రయోగించాలి.

Verse 34

कर्तव्यमेतदेवात्र मया सारं प्रकीर्तितम् नाभेरूर्ध्वमधश् चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च

ఇక్కడ చేయవలసింది ఇదే; నేను సారాన్ని ప్రకటించాను. నాభి పైభాగంలోనూ కిందభాగంలోనూ, అలాగే గుదం మరియు శ్రోణి ప్రాంతంలోనూ ఇదే విధంగా ప్రయోగించాలి.

Verse 35

बलाशपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्तितं तथापि सर्वगाश् चैते देहे वायुर्विशेषतः

దేహంలో బలాస (శ్లేష్మ/కఫ), పిత్త, వాతాల స్థానాలు చెప్పబడ్డాయి; అయినప్పటికీ ఇవన్నీ శరీరమంతా వ్యాపిస్తాయి—ప్రత్యేకంగా వాయువు (వాతం).

Verse 36

देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन्मनसः स्मृतम् कृशो ऽल्पकेशश् चपलो बहुवाग्विषमानलः

దేహ మధ్యభాగంలో హృదయం ఆ మనస్సు యొక్క స్థానమని చెప్పబడింది. (అటువంటి వ్యక్తి) కృశుడు, తక్కువ జుట్టు కలవాడు, చంచలుడు, ఎక్కువగా మాట్లాడేవాడు, విషమ జఠరాగ్ని కలవాడు.

Verse 37

व्योमगश् च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिरुच्यते अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः

స్వప్నంలో ఆకాశంలో సంచరించేవాడు వాతప్రకృతి గలవాడని చెప్పబడును; అతడు అకాల పాండురకేశుడు, క్రోధప్రవణుడు, అధిక స్వేదముగలవాడు, మధురరసప్రియుడు।

Verse 38

स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते दृढाङ्गः स्थिरचित्तश् च सुप्रभः स्निग्धसूर्धजः

స్వప్నంలోనూ దీప్తిమంతమైన (అగ్నిసదృశ) దృశ్యాలను దర్శించేవాడు పిత్తప్రకృతి గలవాడని చెప్పబడును; అతడు దృఢాంగుడు, స్థిరచిత్తుడు, ప్రకాశవర్ణుడు, స్నిగ్ధకేశశ్మశ్రుధారి।

Verse 39

शुद्धाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः तामसा राजसाश् चैव सात्विकाश् च तथा स्मृताः

స్వప్నంలో శుద్ధజలాన్ని దర్శించేవాడు కఫప్రకృతి గల నరుడు; ఈ స్వప్నలక్షణాలు త్రిగుణాలైన తామస, రాజస, సాత్త్విక భావాల ప్రకారముగానూ స్మరించబడును।

Verse 40

मनुष्या मुनिर्शादूल वातपित्तकफात्मकाः रक्तपित्तं व्यवायाच्च गुरुकर्मप्रवर्तनैः

ఓ మునిశార్దూలా! మనుష్యులు వాత-పిత్త-కఫాత్మకులు; మరియు అతివ్యవాయము (అతిమైథునము) అలాగే గురు/కఠిన కర్మప్రవృత్తుల వలన రక్తపిత్త రోగము ఉద్భవించును।

Verse 41

कदन्नभोजनाद्वायुर्देहे शोकाच्च कुप्यति विदाहिनां तथोल्कानामुष्णान्नाध्वनिसेविनां

కదన్నము (నికృష్ట/అహితకర ఆహారం) భుజించుట వలన, అలాగే శోకము వలన దేహములో వాయువు కుప్యమగును; అలాగే విదాహక పదార్థాలు సేవించువారిలో, అగ్ని/తాపసంపర్కములో ఉండువారిలో, ఉష్ణాన్నసేవకులలో, అధిక ప్రయాణాసక్తులలో కూడా।

Verse 42

पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा द्विज अत्यम्बुपानगुर्वन्नभोजिनां भुक्तशायिनाम्

హే ద్విజా! భయమువలన పిత్తము ప్రోకోపమగును; అలాగే అతిగా నీరు త్రాగువారు, భారమైన ఆహారము భుజించువారు, భోజనానంతరం వెంటనే శయనించువారిలోనూ పిత్తము పెరుగును।

Verse 43

श्लेकेष्माप्रकोपमायाति तथा ये चालसा जनाः वाताद्युत्थानि रोगाणि ज्ञात्वा शाम्यानि लक्षणैः

అలాగే ఆలస్యముగల జనులలో శ్లేష్మ (కఫ) ప్రోకోపమగును; వాతాది దోషములనుండి ఉద్భవించిన రోగములను లక్షణములచే గుర్తించి, వాటి స్వలక్షణానుసారంగా శమనము చేయవలెను।

Verse 44

अस्थिभङ्गः कषायत्वमास्ये शुष्कास्यता तथा जृम्भणं लोमहर्षश् च वातिकव्याधिलक्षणम्

ఎముకలు విరుగుతున్నట్లైన వేదన, నోటిలో కషాయ రుచి, నోరు ఎండిపోవడం, పదేపదే జంభించడం, రోమాంచం—ఇవి వాతజ వ్యాధుల లక్షణములు।

Verse 45

नखनेत्रशिराणान्तु पीतत्वं कटुता मुखे तृष्णा दाहोष्णता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम्

గోర్లు, కళ్ళు, శిరలలో పసుపు రంగు, నోటిలో కటు రుచి, దాహం, మండుట, అధిక ఉష్ణత—ఇవి పిత్తజ వ్యాధుల సూచక లక్షణములు।

Verse 46

आलस्यञ्च प्रसेकश् च गुरुता मधुरास्यता उष्णाभिलाषिता चेति श्लैष्मिकव्याधिलक्षणम्

ఆలస్యం, అధిక లాలాజలం, భారత్వం, నోటిలో మధురత్వం, ఉష్ణతను కోరుట—ఇవి శ్లైష్మిక (కఫజ) వ్యాధుల లక్షణములు।

Verse 47

स्निग्धोष्णमन्नमभ्यङ्गस्तैलपानादि वातनुत् आज्यं क्षीरं सिताद्यञ्च चन्द्ररश्म्यादि पित्तनुत्

స్నిగ్ధమైన, ఉష్ణమైన ఆహారం, అభ్యంగం (నూనె మర్దనం), తైలపానం మొదలైనవి వాతాన్ని శమింపజేస్తాయి. నెయ్యి, పాలు, చక్కెర మొదలైనవి మరియు చంద్రకిరణాల వంటి శీతల ఉపచారాలు పిత్తాన్ని శమింపజేస్తాయి.

Verse 48

सक्षौद्रं त्रिफलातैलं व्यायामादि कफापहम् सर्वरोगप्रशान्त्यै स्यद्विष्णोर्ध्यानञ्च पूजनम्

తేనె కలిపిన త్రిఫలా తైలం, అలాగే వ్యాయామం మొదలైనవి కఫాన్ని తొలగిస్తాయి. అన్ని రోగాల శాంతి కోసం విష్ణు ధ్యానం మరియు పూజ కూడా విధించబడింది.