Adhyaya 51: Recollection of the Dharaṇī-vrata and the Agastya-Bhadrāśva Dialogue on Liberation
Dharaṇīvrata-smṛtiḥ, Agastya-bhadrāśva-saṃvādaḥ
Ethical-Discourse (mokṣa-dharma framed through allegorical cosmology)
துர்வாசர் பரம தாரணீ-விரதத்தைச் சொன்ன பின் வராஹர் மீண்டும் உபதேசத்தைத் தொடர்கிறார். சத்தியதபா புஷ்பபத்ரா நதிக்கரையிலுள்ள ஹிமவத் பகுதியில், சித்ராசிலா பாறை அருகிலும், பத்ரவட ஆலமரத்தருகிலும் சென்ற நிகழ்வை அவர் விவரிக்கிறார். ப்ருதிவி—பல கல்பங்களில் இந்தப் பழமையான விரதத்தைச் செய்தும் அதை மறந்துவிட்டேன் எனக் கூறுகிறாள்; வராஹரின் அருளால் ஜாதிஸ்மரதா பெற்று நினைவு மீண்டு, அகஸ்தியர் பத்ராஶ்வ அரசரிடம் மீண்டும் சென்றதைப் பற்றி கேட்கிறாள். வராஹர் கூறுவது: பத்ராஶ்வர் அகஸ்தியரைப் போற்றி, கர்மபந்தமும் சம்சாரமும் எவ்வாறு துண்டிக்கப்படும், உடலுடனும் உடலற்ற நிலையிலும் துக்கம் எவ்வாறு தவிர்க்கப்படும் என வினவினார். அகஸ்தியர் ஒரு உவமைக்கதையைத் தொடங்குகிறார்: ஒரு கோபால-அரசன் கடலருகே சென்று, பாம்புகள் நிறைந்த காட்டில் நுழைந்து, மூன்று நிறங்களும் பல உயிர்களும் சூழ்ந்து கொள்ளப்படுகிறான்—இது குணங்கள்/தத்துவங்கள் மற்றும் உடல் பிணைப்பு ஒன்றோடொன்று பின்னியிருப்பதைக் குறிக்கும்; விடுதலைப் போதனையின் முன்னுரை ஆகிறது।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 51
Verse 1
श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा दुर्वाससो वाक्यं धरणीव्रतमुत्तमम् । ययौ सत्यतपाः सद्यो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ॥ ५१.१ ॥
ஸ்ரீவராஹர் கூறினார்—துர்வாசரின் வாக்கினால் ‘தரணீ-விரதம்’ எனும் சிறந்த விரதத்தை கேட்ட சத்தியதபா உடனே ஹிமவத் (இமய) மலைப்பகுதியின் மிகச் சிறந்த அருகாமைக்கு சென்றான்.
Verse 2
पुष्पभद्रा नदी यत्र शिला चित्रशिला तथा । वटो भद्रवटो यत्र तत्र तस्याश्रमो बभौ । तत्रोपरि महत्तस्य चरितं सम्भविष्यति ॥ ५१.२ ॥
புஷ்பபத்ரா நதி ஓடும் இடத்தில், ‘சிலா’ மற்றும் ‘சித்ரசிலா’ எனப்படும் பாறைகள் உள்ள இடத்தில்; ‘பத்ரவடம்’ எனும் ஆலமரம் நிற்கும் இடத்தில்—அங்கே அவனுடைய ஆசிரமம் உருவாயிற்று. அந்த இடத்திலேயே அவன் செய்திகளின் மகத்தான நிகழ்வு நிகழவுள்ளது.
Verse 3
धरण्युवाच । बहुकल्पसहस्राणि व्रतस्यास्य सनातन । मया कृतस्य तपस्तन्मया विस्मृतं प्रभो ॥ ५१.३ ॥
தரணி கூறினாள்—சனாதனப் பிரபுவே, பல ஆயிரம் கல்பங்களாக இந்தப் பழமையான விரதத்துடன் தொடர்பாக நான் செய்த தவம் எனக்கு மறந்துபோயிற்று.
Verse 4
इदानीं त्वत्प्रसादेन स्मरणं प्राक्तनं मम । जातं जातिस्मरा चास्मि विषोका परमेश्वर ॥ ५१.४ ॥
இப்போது உமது அருளால் என் முன்னைய நினைவு எழுந்துள்ளது. பரமேஸ்வரா, நான் ஜாதிஸ்மரையாக (முன்ஜென்மங்களை நினைவுகூருபவளாக) ஆனேன்; துயரமற்றவளாகவும் ஆனேன்.
Verse 5
यदि नाम परं देव कौतुकं हृदि वर्तते । अगस्त्यः पुनरागत्य भद्राश्वस्य निवेशनम् । यच्चकार स राजा च तन्ममाचक्ष्व भूधर ॥ ५१.५ ॥
ஹே பரமதேவா, உமது உள்ளத்தில் கௌதுகம் இருந்தால், ஹே பூதரா, அகஸ்தியர் பத்ராஷ்வரின் இல்லத்திற்குத் திரும்பி என்ன செய்தார், மேலும் அந்த அரசனும் என்ன செய்தான் என்பதை எனக்குச் சொல்வாயாக।
Verse 6
श्रीवराह उवाच । प्रत्यागतं ऋषिं दृष्ट्वा भद्राश्वः श्वेतवाहनः । वरासनगतं दृष्ट्वा कृत्वा पूजां विशेषतः । अपृच्छन् मोक्षधर्माख्यं प्रश्नं सकलधारिणि ॥ ५१.६ ॥
ஸ்ரீவராஹர் கூறினார்—திரும்பி வந்த ரிஷியைப் பார்த்து, வெண்வாகனமுடைய பத்ராஷ்வன் அவரை சிறந்த ஆசனத்தில் அமர்ந்திருப்பதைக் கண்டான்; விசேஷமாகப் பூஜை செய்து, ஹே அனைத்தையும் தாங்குபவளே, ‘மோக்ஷதர்மம்’ எனப்படும் கேள்வியை கேட்டான்।
Verse 7
भद्राश्व उवाच । भगवन् कर्मणा केन छिद्यते भवसंसृतिः । किं वा कृत्वा न शोचन्ति मूर्तामूर्तोपपत्तिषु ॥ ५१.७ ॥
பத்ராஷ்வன் கூறினான்—ஹே பகவான், எந்தக் கர்மத்தால் பவஸம்சாரம் துண்டிக்கப்படுகிறது? அல்லது என்ன செய்தால் உயிர்கள் மூர்த்தமும் அமூர்த்தமும் ஆகிய பிறப்புநிலைகளில் துயரப்படார்?
Verse 8
अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् कथां दिव्यां दूरासन्नव्यवस्थिताम् । दृश्यादृश्यविभागोत्थां समाहितमना नृप ॥ ५१.८ ॥
அகஸ்தியர் கூறினார்—ஹே அரசே, தூரமும் அருகும் என நிலைபெற்ற, காண்பதும் காணாததும் என்ற வேறுபாட்டிலிருந்து எழும் இந்தத் தெய்வீகக் கதையை கேள்; ஹே நரபதி, மனத்தை ஒருமைப்படுத்து।
Verse 9
नाहो न रात्रिर्न दिशोऽदिशश्च न द्यौर्न देवा न दिनं न सूर्यः । तस्मिन् काले पशुपालेति राजा स पालयामास पशूननेकान् ॥ ५१.९ ॥
அங்கே பகலும் இல்லை, இரவும் இல்லை; திசைகளும் இல்லை, இடைத்திசைகளும் இல்லை; விண்ணும் இல்லை, தேவர்களும் இல்லை; பகற்பொழுதும் இல்லை, சூரியனும் இல்லை. அந்தக் காலத்தில் ‘பசுபால’ எனும் அரசன் பல மிருகக் கூட்டங்களைப் பாதுகாத்தான்।
Verse 10
तान् पालयन् स कदाचिद् दिदृक्षुः पूर्वं समुद्रं च जगाम तूर्णम् । अनन्तपारस्य महोदधेस्तु तीरे वनं तत्र वसन्ति सर्पाः ॥ ५१.१० ॥
அவர்களைப் பாதுகாத்துக் கொண்டிருந்த அவன் ஒருமுறை கிழக்கு கடலைக் காண விரும்பி விரைவாக அங்கே சென்றான். எல்லையற்ற அப்பாற்பட்ட பெருங்கடலின் கரையில் ஒரு காடு உள்ளது; அங்கே பாம்புகள் வாழ்கின்றன.
Verse 11
अष्टौ द्रुमाः कामवहा नदी च तुर्यक् चोर्ध्वं बभ्रमुस्तत्र चान्ये । पञ्च प्रधानाः पुरुषास्तथैकां स्त्रियं बिभ्रते तेजसा दीप्यमानाम् ॥ ५१.११ ॥
எட்டு விருப்பம் நிறைவேற்றும் மரங்களும், ஒரு நதியும், நான்காம் வகை இயக்கத்தில் செல்லும் உயிர்களும், மேலும் மேல்நோக்கிச் செல்லும் பிறரும் அங்கே அலைந்தனர். மேலும் ஐந்து முதன்மை புருஷர்கள், ஒளியால் பிரகாசிக்கும் ஒரே பெண்ணைத் தாங்கினர்.
Verse 12
सा अपि स्त्री स्वे वक्षसि धारयन्ती सहस्रसूर्यप्रतिमं विशालम् । तस्याधरस्त्रिर्विकारस्त्रिवर्ण-स्तं राजानं पश्य परिभ्रमन्तम् ॥ ५१.१२ ॥
அந்தப் பெண்ணும் தன் மார்பில் ஆயிரம் சூரியர்களைப் போன்ற மிகப் பெரிதான ஒன்றைத் தாங்கியிருந்தாள். மூவகை மாற்றமும் மூவண்ணமும் கொண்ட கீழ்த் துதடு உடைய அந்த அரசன் அலைந்து திரிவதைப் பார்.
Verse 13
तूष्णीम्भूता मृतकल्पा इवासन् नृपोऽप्यसौ तद्वनं संविवेश । तस्मिन् प्रविष्टे सर्व एते विविशु-र्भयादैक्यं गतवन्तः क्षणेन ॥ ५१.१३ ॥
அவர்கள் மௌனமாய், உயிரற்றவர்களைப் போல இருந்தனர்; அந்த அரசனும் அந்தக் காட்டிற்குள் நுழைந்தான். அவன் நுழைந்தவுடன் அவர்கள் அனைவரும் அச்சத்தால் கணநேரத்தில் ஒன்றுபட்டு உள்ளே சென்றனர்.
Verse 14
तैः सर्पैः स नृपो दुर्विनीतैः संवेष्टितो दस्युभिश्चिन्तयानः । कथं चैतेन भविष्यन्ति येन कथं चैते संसृताः सम्भवेयुः ॥ ५१.१४ ॥
அடக்கமற்ற பாம்புகளாலும் கொள்ளையர்களாலும் சூழப்பட்ட அந்த அரசன் கவலையுடன் சிந்தித்தான்—“இவர்கள் அவனால் எவ்வாறு வாழ்வார்கள்? மேலும் சம்சாரச் சுழலில் சிக்கிய இவர்கள் எவ்வாறு நல்விளைவினை அடைவார்கள்?”
Verse 15
एवं राज्ञश्चिन्तयतस्त्रिवर्णः पुरुषः परः । श्वेतं रक्तं तथा कृष्णं त्रिवर्णं धारयन्नरः ॥ ५१.१५ ॥
அரசன் இவ்வாறு சிந்தித்துக் கொண்டிருந்தபோது, பரமமான த்ரிவர்ண புருஷன் தோன்றினார்—வெள்ளை, சிவப்பு, கருப்பு என மூன்று நிறங்களையும் தாங்கிய மனிதராய் இருந்தார்।
Verse 16
सा संज्ञां कृतवान् मह्यमपरोऽथ क्व यास्यसि । एवं तस्य ब्रुवाणस्य महन्नाम व्यजायत ॥ ५१.१६ ॥
“அவள் எனக்கொரு பெயரை நிர்ணயித்தாள்; ஆனால் இப்போது மற்றவன் எங்கே செல்வான்?” என்று அவன் கூறியபோது, ஒரு மகத்தான நாமம் வெளிப்பட்டது।
Verse 17
तेनापि राजा संवृतः स बुध्यस्वेति चाब्रवीत् । एवमुक्ते ततः स्त्री तु तं राजानं रुरोध ह ॥ ५१.१७ ॥
அதனால் அரசன் கட்டுப்படுத்தப்பட்டான்; அவன் “புத்தியடை (தெளிவாக உணர்)” என்று கூறினான். இவ்வாறு கூறப்பட்டதும் அந்தப் பெண் அரசனைத் தடுத்தாள்।
Verse 18
मायाततं तं मा भैष्ट ततोऽन्यः पुरुषो नृपम् । संवेष्ट्य स्थितवान् वीरस्ततः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ ५१.१८ ॥
“மாயையால் விரிக்கப்பட்ட அதற்கு அஞ்சாதே.” அப்போது மற்றொரு புருஷன்—வீரன், எல்லா ஈசர்களுக்கும் ஈசன்—அரசனைச் சூழ்ந்து காத்து அங்கே நின்றான்।
Verse 19
ततोऽन्ये पञ्च पुरुषा आगत्य नृपसत्तमम् । संविष्ट्य संस्थिताः सर्वे ततो राजा विरोधितः ॥ ५१.१९ ॥
பின்னர் இன்னும் ஐந்து பேர் வந்து சிறந்த அரசனைச் சூழ்ந்து, தத்தம் இடங்களில் நிலைத்தனர்; அப்போது அரசன் எதிர்ப்பைச் சந்தித்தான்।
Verse 20
रुद्धे राजनि ते सर्वे एकीभूतास्तु दस्यवः । मथितुं शस्त्रमादाय लीना अन्योन्यं ततो भयात् ॥ ५१.२० ॥
அரசன் தடுக்கப்பட்டபோது அந்தக் கள்வர்கள் அனைவரும் ஒன்றுபட்டனர். தாக்க ஆயுதங்களை எடுத்துக் கொண்டு, அச்சத்தால் பின்னர் ஒருவருக்கொருவர் இடையே மறைந்தனர்.
Verse 21
तैर्लीनैर्नृपतेर्वेश्म बभौ परमशोभनम् । अन्येषामपि पापानां कोटिः साग्राभवन्नृप ॥ ५१.२१ ॥
அவை லயமானதால் அரசனின் அரண்மனை மிகுந்த ஒளியுடன் விளங்கியது. மேலும், அரசே, பிற பாவங்களும் ஒரு கோடி அளவு மீதியுடன் சேர்ந்து அழிந்தன.
Verse 22
गृहे भूसलिलं वह्निः सुखशीतश्च मारुतः । सावकाशानि शुभ्राणि पञ्चैकॊनगुणानि च ॥ ५१.२२ ॥
இல்லத்தில் மண், நீர், தீ, இனிய குளிர்ந்த காற்று உள்ளன; மேலும் ஆகாசத்துடன் தொடர்புடைய மங்களமான தூய வெளிகளும் உள்ளன—இவ்வாறு ஐந்து குணங்கள், மேலும் ஒன்று குறைந்த கணக்கும் கூறப்படுகிறது.
Verse 23
एकैव तेषां सुचिरं संवेष्ट्यासज्यसंस्थिता । एवं स पशुपालोऽसौ कृतवानञ्जसा नृप ॥ ५१.२३ ॥
அவர்களுடன் இறுகப் பற்றிக் கட்டுண்டவளாய் அவள் ஒருத்தியே நீண்ட காலம் இருந்தாள். இவ்வாறு, அரசே, அந்த இடையன் அதை எளிதாகச் செய்து முடித்தான்.
Verse 24
तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा रूपं च नृपतेर्मृधे । त्रिवर्णः पुरुषो राजन्नब्रवीद्राजसत्तमम् ॥ ५१.२४ ॥
அவனுடைய அந்தச் சுறுசுறுப்பையும், போரில் அரசனின் தோற்றத்தையும் கண்டபின், அரசே, மூன்று நிறமுடைய மனிதன் அரசர்களில் சிறந்தவரிடம் பேசினான்.
Verse 25
त्वत्पुत्रोऽस्मि महाराज ब्रूहि किं करवाणि ते । अस्माभिर्बन्धुमिच्छद्भिर्भवन्तं निश्चयः कृतः ॥ ५१.२५ ॥
மகாராஜா, நான் உங்கள் புதல்வன்; சொல்லுங்கள், உங்களுக்காக நான் என்ன செய்ய வேண்டும்? உறவினரை நாடிய நாங்கள் உம்மையே தேர்ந்தெடுக்கத் தீர்மானித்தோம்.
Verse 26
यदि नाम कृताः सर्वे वयं देव पराजिताः । एवमेव शरीरेषु लीनास्तिष्ठाम पार्थिव ॥ ५१.२६ ॥
தேவனே, நாங்கள் அனைவரும் அடக்கப்பட்டிருந்தாலும் அதுவே ஆகட்டும்; அரசனே, இவ்வாறே உடல்களுக்குள் லயித்து நிலைத்திருப்போம்.
Verse 27
मर्य्येके तव पुत्रत्वं गते सर्वेषु सम्भवः । एवमुक्तस्ततो राजा तं नरं पुनरब्रवीत् ॥ ५१.२७ ॥
சிலர் உண்மையிலேயே உமது புதல்வத் தன்மையை அடைந்துள்ளனர்; அது அனைவரிடமும் கடந்தபின் மீண்டும் பிறப்பு ஏற்படும் வாய்ப்பு உண்டு. இவ்வாறு கூறப்பட்டபின் அரசன் அந்த மனிதனிடம் மீண்டும் சொன்னான்.
Verse 28
पुत्रो भवति मे कर्त्ता अन्येषामपि सत्तम । युष्मत्सुखैर्नरैर्भावैर्नाहं लिप्ये कदाचन ॥ ५१.२८ ॥
சத்தமனே, என் புதல்வன் பிறருக்காகவும் செயற்பாட்டுக் கர்த்தாவாகிறான்; ஆனால் உங்கள் இன்பங்களால் எழும் மனிதப் பாவங்களாலும் நிலைகளாலும் நான் எப்போதும் மாசுபடுவதில்லை.
Verse 29
एवमुक्त्वा स नृपतिस्तमात्मजमथाकरॊत् । तैर्विमुक्तः स्वयं तेषां मध्ये स विरराम ह ॥ ५१.२९ ॥
இவ்வாறு கூறி அந்த அரசன் தன் புதல்வனைப் பற்றிய கடமையை நிறைவேற்றினான். அவர்களால் விடுவிக்கப்பட்டு, அவன் தானே அவர்களிடையே அமைதியடைந்தான்.
Inside Adhyaya 51
How it unfolds
- Where it opens
Varāha resumes teaching immediately after Durvāsas’ praise of the supreme Dharaṇī-vrata, situating the vow within a lived ascetic geography as Satyatapās moves toward Himavat near the Puṣpabhadrā river, Citrāśilā rock, and the Bhadravaṭa banyan.
- Central event
Pṛthivī confesses that although she practiced the ancient Dharaṇī-vrata through innumerable kalpas, she has forgotten its full form; by Varāha’s grace she regains jātismaratā (memory across births/cycles) and pivots the discourse by asking about Agastya’s return to King Bhadrāśva and the king’s questions on liberation.
- Climax resolution
Varāha narrates the Agastya–Bhadrāśva dialogue: the king asks how karmic bondage and saṃsāra are cut off and how grief is avoided in embodied and disembodied states; Agastya begins a didactic allegory (the cattle-keeper king, ocean, serpent-forest, tri-colored/multiple beings enveloping him) to model how the self becomes bound by interlocking constituents (read as guṇas/elements/psychosomatic factors), setting the stage for discriminative release.
Geographical context
Himavat (Himalaya region); Puṣpabhadrā nadī; Citrāśilā (rock/stone landmark); Bhadravaṭa (sacred banyan); samudra/mahodadhi (ocean); coastal forest inhabited by serpents.
Tirtha focus
- Primary TirthaPuṣpabhadrā nadī–Citrāśilā–Bhadravaṭa complex (as a sacralized teaching landscape rather than a formally named pan-Indian tīrtha in the excerpt)
- Associated RegionHimavat (Himalaya region)
- Pilgrimage MeritImplied rather than explicitly quantified: the chapter treats rivers, rocks, banyans, mountains, and the ocean as pedagogical-sacral ecologies where vow, memory, and mokṣa-inquiry are activated; merit is framed as dharmic recollection and inner purification rather than a stated numerical phala.
Ritual instructions
- Primary RitualDharaṇī-vrata (earth-centered vow) as recalled through Varāha’s grace (details not fully enumerated in the provided summary).
- BenefitRecollection of dharma across cycles (jātismaratā), clarification of the mechanism of karmic bondage, and preparation for mokṣa through discernment and disciplined conduct.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī (with an embedded dialogue where Agastya instructs King Bhadrāśva) · Didactic and contemplative, moving from vow-recollection to philosophical inquiry through allegorical narration.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil, liberation-oriented contemplation)
- Emotional ProgressionFrom reverent attention to the ‘supreme vow’ → a moment of loss/forgetting and humility in Pṛthivī → grace-enabled recovery of memory → intensified philosophical urgency in Bhadrāśva’s questions → sober, instructive wonder as the allegory opens the anatomy of bondage.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityPartly identifiable but not securely mappable from the excerpt alone: ‘Puṣpabhadrā’ and ‘Citrāśilā’ occur in multiple Indic toponymic traditions; treat the chapter’s geography primarily as sacral-literary unless corroborated by a specific recension’s māhātmya or local tradition.
- Best SeasonSpring to early summer in Himalayan foothill regions (practically favorable for riverbank and forest access), or post-monsoon for clearer travel conditions.
Frequently Asked Questions
The chapter frames liberation inquiry (mokṣa-dharma) through Bhadrāśva’s questions to Agastya about how karmic action is severed and grief is avoided across states of embodiment. Agastya’s opening allegory—figures enveloping the king—functions as a model for how the person becomes bound by interrelated forces (often read as guṇas/elements and psychosomatic constituents), implying that discernment and disciplined conduct are prerequisites for release.
No explicit tithi, lunar phase, month, or seasonal timing is stated in the provided verses. Chronology is expressed instead through expansive temporal language (bahu-kalpa-sahasrāṇi) indicating repeated cycles across kalpas.
Environmental emphasis appears through the Dharaṇī-vrata frame: Pṛthivī’s vow is positioned as an ‘uttama’ practice tied to Earth (Dharaṇī) and remembered as a long-duration stewardship ethic. The narrative’s detailed placement in river, mountain, banyan, and coastal-forest ecologies foregrounds landscapes as moral-pedagogical settings, supporting a reading of terrestrial care as integral to dharma and memory of cosmic order.
The chapter references the sage Durvāsas (as prior speaker), Satyatapās (as an ascetic moving to Himavat), the sage Agastya (as instructor), and King Bhadrāśva Śvetavāhana (as royal interlocutor). No extended genealogy is supplied in the excerpt, but the king–sage instructional setting reflects a standard Purāṇic courtly pedagogy.
Ask anything about Adhyaya 51 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
