Adhyaya 164: The Efficacy of Circumambulating Annakūṭa (Govardhana)
Annakūṭa-parikramā-prabhāvaḥ
Ritual-Manual / Sacred Geography (Tīrtha-māhātmya)
வராக பகவான் ப்ருதிவியிடம் மத்துரையின் மேற்கில் உள்ள கோவர்தன/அன்னகூடப் பகுதியின் புனித நிலவியல் மற்றும் வழிபாட்டு பலனை உரைக்கிறார். கிழக்கில் ஐந்திர, தெற்கில் யாம, மேற்கில் வாருண, வடக்கில் கௌபேர என நான்கு திசை தீர்த்தங்களைச் சொல்லி, அங்கு நீராடி நியமமாக நடப்பதால் குறிப்பிட்ட தீய பழக்கங்கள் நீங்கி ‘வராகலோகம்’ அடைவு கிடைக்கும் என விளக்குகிறார். பின்னர் ப்ருதிவி பரிக்ரம விதியை கேட்க, பாத்ரபத சுக்ல ஏகாதசியில் உபவாசம், விடியற்காலம் மானசகங்கையில் ஸ்நானம், கோவர்தன பூஜை, பெயரிடப்பட்ட குண்டங்களில் வரிசையாக ஸ்நானம், பித்ருக்களுக்கு பிண்டதானம், இரவு ஜாகரணம் ஆகியவற்றை விதித்து, இந்தத் தலம் ஒழுக்கத்தைத் தூய்மைப்படுத்தி பூமியின் ஒழுங்கை நிலைநிறுத்தும் என கூறுகிறார்.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 164
Verse 1
अथाऽन्नकूटपरिक्रमप्रभावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ अस्ति गोवर्धनं नाम क्षेत्रं परमदुर्लभम् ॥ मथुरापश्चिमे भागे अदूराद्योजनद्वयम् ॥
இப்போது அன்னகூடப் பரிக்ரமையின் மகிமை கூறப்படுகிறது. ஸ்ரீவராஹர் கூறினார்—கோவர்தனம் எனப்படும் மிக அரிதான புண்ணிய க்ஷேத்திரம் உள்ளது; அது மதுரையின் மேற்கு பகுதியில், அதிகத் தூரமல்ல—இரண்டு யோஜனை தூரத்தில் உள்ளது।
Verse 2
ह्रदं तत्र महाभागे द्रुमगुल्मलतायुतम् ॥ चत्वारि तत्र तीर्थानि पुण्यानि च शुभानि च ॥
ஓ பெரும் பாக்கியவனே, அங்கே மரங்கள், புதர்கள், கொடிகளால் அலங்கரிக்கப்பட்ட ஒரு ஏரி உள்ளது. அங்கே நான்கு தீர்த்தங்கள் உள்ளன—புண்ணியமும் மங்களமும் அளிப்பவை.
Verse 3
ऐन्द्रं पूर्वेण पार्श्वेन यमतीर्थं तु दक्षिणे ॥ पश्चिमे वारुणं तीर्थं कौबेरं चोत्तरेण तु ॥
கிழக்குப் பக்கத்தில் ஐந்திர தீர்த்தம்; தெற்கில் யம தீர்த்தம். மேற்கில் வாருண தீர்த்தம்; வடக்கில் கௌபேர தீர்த்தம் உள்ளது.
Verse 4
तेषां मध्ये स्थितो भद्रे क्रीडयिष्ये यदृच्छया ॥ तत्र वै शक्रतीर्थे तु स्नानं कुर्याद्दृढ व्रतः ॥
ஓ நற்கருணையுடையவளே, அவற்றின் நடுவில் இருந்து நான் விருப்பம்போல் அங்கே விளையாடுவேன். அங்கேயே சக்ர தீர்த்தத்தில் உறுதியான விரதம் கொண்டவன் நீராட வேண்டும்.
Verse 5
मोदते शक्रलोके तु सर्वद्वन्द्वविवर्जितः॥ दक्षिणे यमतीर्थे तु स्नानं कुर्याद्यथाविधि॥
எல்லா இரட்டைத்தன்மைகளிலிருந்தும் விடுபட்டு அவன் சக்ரலோகத்தில் மகிழ்கிறான். மேலும் தெற்கிலுள்ள யம தீர்த்தத்தில் விதிப்படி நீராட வேண்டும்.
Verse 6
यमस्य भवनं गत्वा मोदते कृतनिश्चयः॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान् लोभमोहविवर्जितः॥॥ यमलोकं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति॥ तत्रैव वारुणं तीर्थमासाद्य स्नानमाचरेत्॥
யமனின் இல்லத்தை அடைந்து உறுதியான தீர்மானத்துடன் அவன் மகிழ்கிறான். அங்கே பேராசையும் மயக்கமும் இன்றி உயிர்மூச்சை விடுகிறான். யமலோகத்தை விட்டு என் லோகத்தை அடைகிறான். அங்கேயே வாருண தீர்த்தத்தை அணைந்து நீராட வேண்டும்.
Verse 7
वारुणं भवनं गत्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषात्॥ तथात्र मुञ्चते प्राणान् कामक्रोधविवर्जितः॥
வருணனின் இல்லத்தை அடைந்தால் அவன் எல்லாப் பாவக் களங்கங்களிலிருந்தும் விடுபடுகிறான். அங்கேயே ஆசையும் கோபமும் இன்றி உயிர்மூச்சை விடுகிறான்.
Verse 8
वारुणं लोकमुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति॥ तत्र मध्ये च यः स्नाति क्रीडते स मया सह॥
வருணலோகத்தை விட்டு அவன் என் லோகத்தை அடைகிறான். அங்கே அந்த இடத்தின் நடுவில் நீராடுபவன் என்னுடன் சேர்ந்து விளையாடுகிறான்.
Verse 9
न तस्य पुनरावृत्तिर्देवि सत्यं ब्रवीमि ते॥ स्नात्वा मानसगङ्गायां दृष्ट्वा गोवर्धने हरिम्॥
தேவி, அவனுக்கு மீண்டும் திரும்புதல் இல்லை—உனக்கு நான் உண்மையையே சொல்கிறேன்—மானஸீ கங்கையில் நீராடி, கோவர்தனத்தில் ஹரியை தரிசித்த பின்.
Verse 10
अन्नकूटं परिक्रम्य किं पुनः परिशोचति॥ सोमवारे त्वमायां वै प्राप्य गोवर्धनं गिरिम्॥
அன்னகூடத்தை வலம் வந்து அவன் மீண்டும் ஏன் வருந்த வேண்டும்? நிச்சயமாக, திங்கட்கிழமை அமாவாசை நாளில் கோவர்தன மலைக்கு வந்து...
Verse 11
दत्त्वा पिण्डं पितृभ्यश्च राजसूयफलṃ भवेत्॥ गयायां पिण्डदानेन यत्फलं प्राप्यते नरैः॥
பித்ருக்களுக்கு பிண்டம் அர்ப்பணித்தால் ராஜசூய யாகத்தின் பலன் கிடைக்கும். கயாவில் பிண்டதானம் செய்து மனிதர் பெறும் பலன்…
Verse 12
तत्फलं प्राप्यते तत्र नात्र कार्या विचारणा॥ गोवर्धनं परिक्रम्य दृष्ट्वा देवं परं हरिम्॥
அதே பலன் அங்கேயே கிடைக்கும்; இங்கு ஆராய வேண்டியதில்லை. கோவர்தனத்தை வலம் வந்து பரம தேவனான ஹரியை தரிசித்து…
Verse 13
राजसूयाश्वमेधानां फलं प्राप्नोत्यसंशयम्॥
சந்தேகமின்றி அவன் ராஜசூயமும் அச்வமேதமும் ஆகிய யாகங்களின் பலனை அடைகிறான்.
Verse 14
पृथिव्युवाच॥ परिक्रमोऽन्नकूटस्य विधिना क्रियते कथम्॥ प्रभावगुणमाहात्म्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति॥
பிருதிவி கூறினாள்—அன்னகூட்டத்தின் வலம்வருதல் முறையாக எவ்வாறு செய்யப்படுகிறது? அதன் பிரபாவம், குணம், மஹாத்மியம் ஆகியவற்றை நீங்கள் விளக்கத் தகுதியுடையவர்.
Verse 15
श्रीवराह उवाच ॥ मासि भाद्रपदे या तु शुक्ला चैकादशी शुभा ॥ गोवर्धने सोपवासः कुर्यात्तत्र प्रदक्षिणाम् ॥
ஸ்ரீவராஹர் கூறினார்—பாத்ரபத மாதத்தின் சுபமான சுக்ல ஏகாதசியன்று கோவர்தனத்தில் உபவாசம் இருந்து அங்கே வலம் வர வேண்டும்.
Verse 16
स्नात्वा मानसगङ्गायां प्रभाते उदिते रवौ ॥ गोवर्धनं प्रसाद्यैवं हरिं चाचलमूर्द्धनि ॥
விடியற்காலையில் சூரியன் உதித்தபின் மானஸகங்கையில் நீராடி, இவ்விதம் கோவர்தனனைப் பிரசன்னப்படுத்தி, மலைச் சிகரத்தில் ஹரியையும் வழிபட வேண்டும்।
Verse 17
पुण्डरीकं ततो गच्छेत्कुण्डे स्नात्वा विधानतः ॥ देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य पुण्डरीकमथार्च्य च ॥
பின்னர் புண்டரீகத்திற்குச் செல்ல வேண்டும்; குளத்தில் விதிப்படி நீராடி, தேவர்களையும் பித்ருக்களையும் முறையாக அர்ச்சித்து, அதன் பின் புண்டரீகத்தையும் வழிபட வேண்டும்।
Verse 18
तत्र स्नानं तर्पणं च कृत्वा फलमवाप्नुयात् ॥ राजसूयाश्वमेधानां धूतपाप्मा न संशयः ॥
அங்கே நீராடலும் தர்ப்பணமும் செய்து பலனை அடைவான்; பாவங்கள் கழுவப்படும்—ராஜசூய, அச்வமேத யாகங்களின் பலனுக்கு ஒப்பான புண்ணியம் கிடைக்கும்; ஐயமில்லை।
Verse 19
तीर्थं संकर्षणं नाम्ना बलभद्रेण रक्षितम् ॥ गोहत्या पूर्वसंलग्ना उत्तीर्णा तत्र दूरतः ॥
‘சங்கர்ஷண’ எனப்படும் தீர்த்தம் பலபத்ரனால் காக்கப்படுகிறது; முன்பு ஒட்டியிருந்த கோஹத்தியாபாபம் அங்கே கடந்து தூரமாக அகன்று நீங்குகிறது।
Verse 20
स्नानाद्गच्छति सा क्षिप्रं नात्र कार्या विचारणा ॥ अन्नकूटस्य सान्निध्ये तीर्थं शक्रविनिर्मितम् ॥
நீராடுவதாலேயே அந்த (தோஷம்) விரைவில் நீங்கும்; இங்கே ஆராய வேண்டியதில்லை. அன்னகூட்டத்தின் அருகில் சக்ரன் (இந்திரன்) அமைத்த தீர்த்தம் உள்ளது।
Verse 21
तत्र कृष्णेन पूजार्थमिन्द्रस्य विहतो मखः ॥ महदिन्द्रस्य चोत्थानं भक्ष्यभोज्यसमन्वितम् ॥
அங்கே பூஜைக்காக ஸ்ரீகிருஷ்ணன் இந்திரனின் மఖ யாகத்தைத் தடுத்தான். அப்போது உண்ணவும் அனுபவிக்கவும் உரிய உணவுப் பொருட்களுடன் இந்திரனின் பெரும் எழுச்சி ஏற்பட்டது.
Verse 22
कृत्वा तुष्टिकरान्साक्षादिन्द्रेण सह संकथा ॥ इन्द्रस्य वर्षतोऽत्यन्तं तासां पीडाकरं जलम् ॥
இந்திரனுடன் நேரடியாகத் திருப்தியளிக்கும் உரையாடலை நடத்தி, இந்திரன் மிகையாக மழை பொழிந்தான்; அந்த நீர் அவர்களுக்கு துன்பம் விளைத்தது.
Verse 23
तासां गवां रक्षणाय धृतो गिरिवरस्तदा ॥ सोऽन्नकूट इति ख्यातः सर्वतः शक्रपूजितः ॥
அந்தப் பசுக்களைப் பாதுகாக்க அப்போது சிறந்த மலைத் தூக்கித் தாங்கப்பட்டது. அது ‘அன்னகூடம்’ எனப் புகழ்பெற்று, எல்லாத் திசைகளிலும் சக்ரன் (இந்திரன்) வணங்கினான்.
Verse 24
देवा देव्यस्तथा गावो ऋषिभिश्च समन्विताः ॥ पूजितास्तर्पिताः श्रेष्ठाः श्रमतो विष्णुना पुरा ॥
தேவர்கள், தேவியர், மேலும் பசுக்கள்—ரிஷிகளுடன் சேர்ந்து—அனைவரும் வணங்கப்பட்டு திருப்தியடைந்தனர்; முன்பு விஷ்ணு தன் முயற்சியால் இதைச் செய்தான்.
Verse 25
तस्मिन्स्थाने तर्पणेन शतक्रतुफलं लभेत् ॥ ततः कदम्बखण्डाख्यं कुण्डं तु विमलोदकम् ॥
அந்த இடத்தில் தர்ப்பணம் செய்தால் சதக்ரது (இந்திரன்) தொடர்பான பலன் கிடைக்கும். பின்னர் ‘கதம்பகண்டம்’ எனப்படும் குளம் உள்ளது; அதன் நீர் தெளிவும் தூய்மையும் உடையது.
Verse 26
स्नात्वा पितॄन्समभ्यर्च्य ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥ ततो गच्छेद्देवगिरिं शतबाहुसमुच्छ्रितम् ॥
நீராடி பித்ருக்களை முறையாக வழிபட்டால் பிரம்மலோகத்தை அடைவான். அதன் பின் நூறு கரங்களின் உயரமென உயர்ந்த தேவகிரிக்குச் செல்ல வேண்டும்.
Verse 27
कुण्डे स्नात्वा पितॄँस्तर्प्य कृतकृत्यो दिवं व्रजेत् ॥ गङ्गायाश्चोत्तरं यावद्देवदेवस्य चक्रिणः ॥
குளத்தில் நீராடி பித்ருக்களுக்கு தர்ப்பணம் செய்து, கடமைகள் நிறைவேறியவனாய் விண்ணுலகை அடைவான். கங்கையின் வடக்கே தேவதேவன் சக்கரதாரியின் பகுதி வரை (செல்ல வேண்டும்).
Verse 28
अरिष्टेन समं यत्र महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ घातयित्वा ततश्चेममरिष्टं वृषरूपिणम् ॥
அரிஷ்டனுடன் பெரும் போர் தொடங்கிய இடத்தில்—பின் காளை வடிவம் எடுத்த இந்த அரிஷ்டனை வதைத்து—
Verse 29
कोपेन पार्ष्णिघातेन मह्यां तीर्थं प्रवर्तितम् ॥ वृषभस्य वधाज्ज्ञेयं तीर्थं सुमहदद्भुतम् ॥
கோபத்தாலும் குதிகால் அடியாலும் பூமியில் ஒரு தீர்த்தம் தோன்றியது. காளையின் வதத்தால் உண்டான மிகப் பெரிய, அதிசயமான தீர்த்தம் இதுவென அறிய வேண்டும்.
Verse 30
वृषो हतो मया चायमरिष्टः पापपूरुषः ॥ तत्र राधा समाश्लिष्य कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ॥
‘காளையை நான் கொன்றேன்; இந்த அரிஷ்டன் பாவபுருஷன்.’ அங்கே ராதை, குற்றமற்ற செயல்களைச் செய்பவனான ஸ்ரீகிருஷ்ணனை அணைத்தாள்.
Verse 31
स्वनाम्ना विदितं कुण्डं कृतं तीर्थमदूरतः ॥ राधाकुण्डमिति ख्यातं सर्वपापहरं शुभम् ॥
அவளுடைய சொந்த நாமத்தால் அறியப்படும் ஒரு குளம் அருகிலேயே தீர்த்தமாக நிறுவப்பட்டது. அது ‘ராதாகுண்டம்’ எனப் புகழ்பெற்று, மங்களகரமும் எல்லாப் பாவங்களையும் போக்குவதாகும்.
Verse 32
अरिष्टराधाकुण्डाभ्यां स्नानात्फलमवाप्नुयात् ॥ राजसूयाश्वमेधानां नात्र कार्या विचारणा ॥
அரிஷ்டகுண்டமும் ராதாகுண்டமும் இவற்றில் நீராடினால் கூறப்பட்ட பலன் கிடைக்கும். இவ்விஷயத்தில் ராஜசூய, அஷ்வமேத யாகங்களுடன் ஒப்பிடும் மேலான விசாரணை தேவையில்லை.
Verse 33
गोनरब्रह्महत्यायाः पापं क्षिप्रं विनश्यति ॥ तीर्थं हि मोक्षराजाख्यं नृणां मुक्तिप्रदायकम् ॥
‘கோனர-பிரஹ்மஹத்யா’ காரணமாக உண்டாகும் பாவம் விரைவில் அழிகிறது. ‘மோக்ஷராஜ’ எனப் பெயர்பெற்ற இந்தத் தீர்த்தம் மனிதர்க்கு முக்தி அளிப்பதாகச் சொல்லப்படுகிறது.
Verse 34
यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इन्द्रध्वजोच्छ्रयं यत्र पूर्वस्यां दिशि वै कृतम् ॥
அதனை வெறும் தரிசனமட்டுமே செய்தாலும் எல்லாப் பாவங்களிலிருந்தும் விடுதலை கிடைக்கும். அங்கு கிழக்கு திசையில் இந்திரத்வஜம் (இந்திரக் கொடி) உயர்த்தி நிறுவப்பட்டது.
Verse 35
ततो हरो निवेद्याशु यात्राफलमनुत्तमम् ॥ चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा पञ्चतीर्थाख्यकुण्डके ॥
பின்னர் ஹரன் (சிவன்) யாத்திரையின் ஒப்பற்ற பலனை உடனே அறிவிக்கிறார்: சக்ரதீர்த்தத்திலும் ‘பஞ்சதீர்த்த’ எனப்படும் குளத்திலும் நீராடியவன் அந்தப் புண்ணியத்தை அடைகிறான்.
Verse 36
समाप्य तीर्थयात्रां च रात्रौ जागरणं तथा ॥ गोवर्धने च कर्तव्यं महापातकनाशनम् ॥
தீர்த்தயாத்திரையை நிறைவு செய்த பின் இரவில் ஜாகரணமும் செய்ய வேண்டும்; மேலும் கோவர்தனத்தில் இதை அவசியம் செய்ய வேண்டும், இது மகாபாதகங்களை நாசம் செய்கிறது.
Verse 37
एकादश्यां तदा रात्रौ कृत्वा जागरणं शुभम् ॥ द्वादश्यामुषसि स्नात्वा पिण्डं निर्वाप्य शक्तितः ॥
அப்போது ஏகாதசியின் இரவில் புனித ஜாகரணத்தை செய்து, த்வாதசியின் விடியற்காலையில் நீராடி, தன் ஆற்றலுக்கு ஏற்ப பிண்டத்தை அர்ப்பணிக்க வேண்டும்.
Verse 38
पितॄणां मुक्तिदं तेषां य एवṃ कुरुते नरः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥
இவ்வாறு செய்பவன் அந்த பித்ருக்களுக்கு முக்தியை அளிக்கிறான்; அவனும் எல்லாப் பாவங்களிலிருந்து விடுபட்டு பரம்பிரம்மத்தை அடைகிறான்.
Verse 39
य एतच्छृणुयाद्भक्त्या तीर्थानुक्रमणं हरेः ॥ गोवर्धनस्य माहात्म्यं गङ्गास्नानफलं भवेत् ॥
பக்தியுடன் ஹரியின் தீர்த்தங்களின் ஒழுங்கான வருணனையையும்—கோவர்தனத்தின் இந்த மஹாத்மியத்தையும்—கேட்பவன் கங்கையில் நீராடியதற்குச் சமமான பலனைப் பெறுவான்.
Verse 40
एतत्ते कथितं भद्रे अन्नकूटपरिक्रमम् ॥ यथानुक्रमयोगेन तथाषाढेपि चोच्यते ॥
அம்மையே, உனக்கு இந்த அன்னகூட பரிக்ரமம் கூறப்பட்டது; இதே வரிசை முறையின்படி ஆஷாட மாதத்திலும் இதுவே விவரிக்கப்படுகிறது.
Verse 41
स्नातस्तत्र तदा कृष्णो वृषं हत्वा महासुरम् ॥ वृषहत्यासमायुक्तः कृष्णश्चिन्तान्वितोऽभवत् ।
அங்கே நீராடிய பின் ஸ்ரீகிருஷ்ணன் மகாதானவனான வ்ருஷனை வதம் செய்தான்; வ்ருஷ-ஹத்தியா தோஷம் சேர்ந்ததால் அவர் கவலையால் நிறைந்தார்।
Verse 42
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोके स गच्छति ॥ अन्नकूटं ततः प्राप्य तस्य कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥
இங்கே உயிரை விடுபவன் என் லோகத்தை அடைவான். பின்னர் அன்னகூடத்தை அடைந்து அதற்கு பிரதட்சிணை செய்ய வேண்டும்।
Verse 43
सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति भवनं हरेः ॥ कुण्डं चाप्सरसं नाम प्रसन्नसलिलाशयम् ॥
அவன் எல்லாப் பாவங்களிலிருந்தும் விடுபட்டு ஹரியின் திருவீட்டிற்கு செல்கிறான். அங்கே ‘ஆப்ஸரசம்’ எனப்படும் குளம் உள்ளது; அதன் நீர் தெளிவும் அமைதியும் உடையது।
Verse 44
यत्र स्नानाद्दर्शनाच्च वाजपेयफलं लभेत् ॥ महादेवं ततो दृष्ट्वा गत्वा ध्यात्वा फलं लभेत् ॥
எங்கே நீராடலும் தரிசனமும் வாஜபேய யாகத்தின் பலனை அளிக்கிறதோ, அங்கே மகாதேவரை தரிசித்து, சென்று தியானித்தால் அதற்கேற்ற பலன் கிடைக்கும்।
Verse 45
इन्द्रध्वजमिति ख्यातं तीर्थं चैवातिमुक्तिदम् ॥ तत्र स्नाता दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥
இது ‘இந்திரத்வஜம்’ எனப் புகழ்பெற்ற, மிகுந்த முக்தி அளிக்கும் தீர்த்தம். அங்கே நீராடுவோர் ஸ்வர்க்கம் அடைவர்; அங்கே மரணமடைவோர் மறுபிறவி பெறார்।
Frequently Asked Questions
The chapter links ritual movement through a sacralized landscape with ethical self-regulation: bathers are repeatedly described as abandoning kāma (desire), krodha (anger), lobha (greed), and moha (delusion). The internal logic presents tīrtha practice as a pedagogy of conduct, where disciplined actions (fasting, orderly pilgrimage, ancestral offerings, night vigil) produce moral purification and social responsibility within a protected terrestrial space (Pṛthivī’s domain).
Varāha specifies Bhādrapada māsa, śukla ekādaśī as the auspicious time for the main observance, including upavāsa (fasting), prātaḥ-snānā at sunrise (udite ravau), and jāgaraṇa during the ekādaśī night, followed by dvādaśī morning bathing and piṇḍa offerings.
Through Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response, the narrative frames Earth as a morally responsive environment: specific water bodies (kuṇḍas/tīrthas), groves, and hills are treated as regulated ecological nodes where human behavior is disciplined (vrata, cleanliness, controlled emotions). The implied stewardship model is that preserving and ritually maintaining terrestrial features sustains social-ethical order and reduces harmful conduct.
The chapter references Varāha and Hari/Viṣṇu/Kṛṣṇa in relation to Govardhana; Indra (Śakra) and the Indra-yajña disruption motif; Yama and Varuṇa as directional tīrtha-lords; Kubera by the Kaubera tīrtha; Saṃkarṣaṇa/Balabhadra as guardian of a tīrtha; Rādhā in the Rādhākuṇḍa etiological passage; and the Ariṣṭa (vṛṣa-form) episode used to explain a tīrtha’s origin.