Verse 5
Kalagnirudra
तं होवाच भगवान्कालाग्निरुद्रः— यद्द्रव्यं तदाग्नेयं भस्म। सद्योजातादिपञ्चब्रह्ममन्त्रैः परिगृह्य ‘अग्निरिति भस्म, वायुरिति भस्म, जलमिति भस्म, स्थलमिति भस्म, व्योमेति भस्म’ इत्यनेनाभिमन्त्र्य ‘मानस्तोक’ इति समुद्धृत्य ‘मा नो महान्तम्’ इति जलेन संसृज्य ‘त्रियायुषम्’ इति शिरोललाटवक्षःस्कन्धेषु त्रियायुषैस्त्र्यम्बकैस्त्रिशक्तिभिस्तिर्यक्तिस्रो रेखाः प्रकुर्वीत। व्रतमेतच्छाम्भवं सर्वेषु देवेषु वेदवादिभिरुक्तं भवति। तस्मात्तत्समाचरेन्मुमुक्षुर्न पुनर्भवाय॥ अथ सनत्कुमारः पप्रच्छ— प्रमाणमस्य त्रिपुण्ड्रधारणस्य? त्रिधा रेखा भवत्याललाटादाचक्षुषोरामूर्ध्नोराभ्रुवोर्मध्यतश्च॥
तम् । होवाच । भगवान् । कालाग्निरुद्रः । यत् । द्रव्यम् । तत् । आग्नेयम् । भस्म । सद्योजात-आदि-पञ्चब्रह्म-मन्त्रैः । परिगृह्य । अग्निः-इति । भस्म । वायुः-इति । भस्म । जलम्-इति । भस्म । स्थलम्-इति । भस्म । व्योम-इति । भस्म । इति । अनेन । अभिमन्त्र्य । मानः-स्तोकः-इति । समुद्धृत्य । मा । नः । महान्तम्-इति । जलेन । संसृज्य । त्रि-आयुषम्-इति । शिरः-ललाट-वक्षः-स्कन्धेषु । त्रि-आयुषैः । त्र्यम्बकैः । त्रि-शक्तिभिः । तिर्यक् । तिस्रः । रेखाः । प्रकुर्वीत । व्रतम् । एतत् । शाम्भवम् । सर्वेषु । देवेषु । वेद-वादिभिः । उक्तम् । भवति । तस्मात् । तत् । समाचरेत् । मुमुक्षुः । न । पुनर्भवाय । अथ । सनत्कुमारः । पप्रच्छ । प्रमाणम् । अस्य । त्रिपुण्ड्र-धारणस्य । त्रिधा । रेखा । भवति । आ-ललाटात् । आ-चक्षुषोः । आ-मूर्ध्नोः । आ-भ्रुवोः । मध्यतः । च ।
taṃ hovāca bhagavān kālāgnirudraḥ— yaddravyaṃ tadāgneyaṃ bhasma | sadyojātādipañcabrahma-mantraiḥ parigṛhya ‘agnir iti bhasma, vāyur iti bhasma, jalam iti bhasma, sthalam iti bhasma, vyometi bhasma’ ity anenābhimantrya ‘mānas toka’ iti samuddhṛtya ‘mā no mahāntam’ iti jalena saṃsṛjya ‘triyāyuṣam’ iti śirolalāṭavakṣaḥskandheṣu triyāyuṣais tryambakais triśaktibhis tiryaktisro rekhāḥ prakurvīta | vratam etac chāmbhavaṃ sarveṣu deveṣu vedavādibhir uktaṃ bhavati | tasmāt tat samācaret mumukṣur na punarbhavāya || atha sanatkumāraḥ papraccha— pramāṇam asya tripuṇḍra-dhāraṇasya? tridhā rekhā bhavaty ālalāṭād ācakṣuṣor āmūrdhnor ābhruvor madhyataś ca ||
பகவான் காலாக்னிருத்ரர் கூறினார்— இத்தரவியம் அக்னித் தத்துவமயம்; அதுவே பஸ்மம். ‘ஸத்யோஜாத’ முதலான பஞ்சப்ரஹ்ம மந்திரங்களால் அதை எடுத்துக் கொண்டு, ‘பஸ்மமே அக்னி; பஸ்மமே வாயு; பஸ்மமே ஜலம்; பஸ்மமே பூமி; பஸ்மமே ஆகாசம்’ என்று அபிமந்திரித்து; ‘மானஸ்தோக’ மந்திரத்தால் உயர்த்தி; ‘மா நோ மஹாந்தம்’ மந்திரத்தால் நீருடன் கலந்து; ‘த்ரியாயுஷம்’ மந்திரத்துடன் தலை, நெற்றி, மார்பு, தோள்களில் ‘த்ரியாயுஷ’, ‘த்ர்யம்பக’, ‘த்ரிஷக்தி’ மந்திரங்களால் மூன்று கிடைமட்ட கோடுகளை இட்டிட வேண்டும். இது சாம்பவ (சைவ) விரதம் என்று வேதவாதிகள் எல்லாத் தேவதைகளின் பொருட்டும் உரைத்துள்ளனர்; ஆகவே முக்தியை நாடுபவன் மறுபிறவி-நிவாரணத்திற்காக இதை அனுஷ்டிக்க வேண்டும். பின்னர் ஸனத்குமாரர் கேட்டார்— த்ரிபுண்ட்ரம் தரிப்பதற்கான அளவு என்ன? பதில்— கோடு மூவகை: நெற்றியிலிருந்து கண்கள் வரை, நெற்றியிலிருந்து மூர்த்தி/சிகரம் வரை, மேலும் புருவமத்தியிலிருந்து।
Kālāgnirudra said: “The substance is fiery—ash. Taking it with the five-Brahman mantras beginning with ‘Sadyojāta’, consecrating it with ‘Ash is fire; ash is wind; ash is water; ash is earth; ash is space’, lifting it with ‘mānas toka’, mixing it with water with ‘mā no mahāntam’, and with ‘triyāyuṣam’ making three horizontal lines on the head, forehead, chest, and shoulders—(using) ‘triyāyuṣa’, ‘tryambaka’, and ‘triśakti’—one should perform this Śaiva observance. It is declared by Vedic exponents among all the deities. Therefore the seeker of liberation should practice it for non-return. Then Sanatkumāra asked: ‘What is the standard for wearing the tripuṇḍra?’ (Answer:) ‘The line is threefold—up to the eyes from the forehead, up to the crown, and from the middle of the eyebrows.’