Previous Verse
Next Verse

Shloka 7

Lokapramāṇa–Grahamaṇḍala–Dhruvaloka-vyavasthā

Cosmic Measures and the Arrangement of the Heavenly Spheres

मेढीभूतस्स यस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः । भूर्भुवःस्वरिति ज्ञेयं भुव ऊर्ध्वं ध्रुवादवाक्

meḍhībhūtassa yastasya jyotiścakrasya vai dhruvaḥ | bhūrbhuvaḥsvariti jñeyaṃ bhuva ūrdhvaṃ dhruvādavāk

அந்த ஒளிச்சக்கரத்தின் மையத் தூணாக (மேடி) ஆனதே அதன் நிலையான துருவம். இதை பூः, புவः, ஸ்வः எனும் மூவுலகமாக அறிய வேண்டும்; புவலோகம் துருவத்தின் கீழும் மேலும் அமைந்துள்ளது.

मेढी-भूतःhaving become the pivot/axis
मेढी-भूतः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमेढी (प्रातिपदिक) + भू (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः: ‘मेढी इव/मेढीरूपेण भूतः’
सःhe/that (one)
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)
तस्यof that
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी (genitive), एकवचन
ज्योतिः-चक्रस्यof the circle of luminaries
ज्योतिः-चक्रस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootज्योतिस् (प्रातिपदिक) + चक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (genitive), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘ज्योतिषां चक्रम्’
वैindeed
वै:
Sambandha/Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic particle)
ध्रुवःDhruva (Pole Star)
ध्रुवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
भूःBhū (earth-plane)
भूः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootभू (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (महाव्याहृतिः)
भुवःBhuvaḥ (mid-region)
भुवः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootभुवस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (महाव्याहृतिः)
स्वःSvaḥ (heaven)
स्वः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootस्वर्/स्वः (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (महाव्याहृतिः)
इतिthus
इति:
Sambandha/Discourse marker (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण/समाप्तिसूचक (quotative)
ज्ञेयम्is to be known
ज्ञेयम्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootज्ञा (धातु) + यत् (कृदन्त, भाव्य)
Formयत्-प्रत्ययान्त भाव्य/कर्तव्य (gerundive), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘ज्ञातव्यम्’
भुवःof Bhuvaḥ
भुवः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootभुवस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (genitive), एकवचन; ‘भुवः (लोकस्य)’
ऊर्ध्वम्above
ऊर्ध्वम्:
Desha-adhikarana (देशाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक/अव्ययीभाव-प्रयोग)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
ध्रुवात्from Dhruva
ध्रुवात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (ablative), एकवचन
अवाक्downwards/below
अवाक्:
Desha-adhikarana (देशाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअवाक् (अव्यय/दिक्शब्द)
Formअव्यय; दिक्शब्द (directional indeclinable)

Suta Goswami

Tattva Level: pasha

Shiva Form: Naṭarāja

Cosmic Event: jyotiścakra (wheel of lights) imagery; tri-loka mapping (bhūr-bhuvaḥ-svaḥ) around the pivot

S
Shiva

FAQs

The verse uses the image of a “wheel of light” with a fixed pivot to indicate an ordered cosmos governed by a stable spiritual principle—ultimately pointing to Shiva as the steady Pati, around whom the manifested worlds revolve.

The Linga is often taught as the luminous axis (jyoti) that grounds and transcends the worlds; contemplating Shiva as the unmoving center while creation cycles around Him supports Saguna worship that leads the mind toward the transcendent (Nirguna) truth.

A practical takeaway is dhyāna on Shiva as the inner “dhruva” (steady center): repeat the Panchakshara (Om Namaḥ Śivāya) while visualizing a radiant axis of light through the spine, steadying the mind amid worldly movement.