Adhyaya 53
द्रोण-पार्थ-युद्धम् (Droṇa–Pārtha Strategic Engagement)
Upa-parva: गो-हरण-प्रकरणम् (Goharaṇa Episode) — Droṇa–Arjuna Saṃgama in Battle Context
The chapter opens with Arjuna instructing his charioteer (the Vairāṭa prince) to drive toward a conspicuous golden standarded platform associated with Droṇa’s formation. Arjuna then characterizes Droṇa (Bhāradvāja) through a catalog of virtues: renowned strength, intelligence likened to Uśanas and Bṛhaspati, mastery of the Vedas, brahmacarya, complete command of divine weapons with their withdrawals (saṃhāra), and ethical qualities such as kṣamā, dama, satya, and ārjava. Upon approach, Vaiśaṃpāyana narrates the armies’ reaction as Droṇa advances to meet Arjuna; conches and drums signal escalation, and observers register astonishment at the speed and density of missile exchanges. The teacher and disciple meet as peer combatants: Arjuna salutes and speaks conciliatorily, stating his intent to respond only after being struck, framing the engagement as rule-governed rather than vengeful. A prolonged, technically detailed archery duel follows—countering weapon with weapon, creating a near-opaque canopy of arrows, and drawing acclaim from onlookers. The narrative marks the duel’s intensity and mutual skill, then introduces Aśvatthāmā’s intervention with a large chariot contingent; Arjuna uses this opening to allow Droṇa tactical withdrawal, and Droṇa departs with damaged armor and standard—an outcome that emphasizes Arjuna’s dominance tempered by strategic restraint.
Chapter Arc: दूर से ही पाण्डव-गुप्तचर नहीं, स्वयं युद्ध का देव-स्वर प्रकट होता है—अर्जुन के ध्वजाग्र का चमकता संकेत, रथ की घर्घराहट, गाण्डीव की टंकार और शंखनाद; मानो दिशाएँ पहले ही घोषणा कर देती हैं कि ‘कीचक-वध’ के बाद अब ‘गोहरण’ का उत्तर आ पहुँचा। → कौरव-सेना की व्यूह-रचना के सामने अर्जुन रथ को वेग देता है; ध्वज में वास करने वाले मानवेतर भूतों का कोलाहल और वानर-ध्वज का गर्जन सैनिकों के मन में भय और विस्मय दोनों भर देता है। बाण-वर्षा आरम्भ होते ही भूमि और अन्तरिक्ष शरों से ढँक जाते हैं; फिर भी कौरव-योद्धा भागते नहीं—वे अर्जुन की फुर्ती की प्रशंसा करते हुए भी चोट खाते जाते हैं। → अर्जुन का प्रचण्ड शरौघ—ऐसा कि सैनिक ‘भूमि’ और ‘आकाश’ का भेद भूल जाएँ; ध्वनि-प्रलय से पृथ्वी काँप उठे और गौएँ दक्षिण दिशा की ओर पलटने लगें। यही वह क्षण है जब एक अकेला रथ, समूची सेना के आत्मविश्वास को तोड़ देता है। → कौरव-पक्ष पर बाणों की मार से धराशायी होने का क्रम बढ़ता है; गो-समूह का पलटाव संकेत देता है कि गोहरण का प्रयत्न विफलता की ओर झुक रहा है और अर्जुन का प्रतिरोध निर्णायक बन रहा है। → कौरव-सेना भयभीत होकर भी टिकती है—अब प्रश्न यह है कि कौन-सा महारथी आगे बढ़कर अर्जुन के इस ‘अमानुष’ वेग को रोकेगा, और क्या व्यूह-रचना किसी प्रतिघात में बदल पाएगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ३ श्लोक मिलाकर कुल २७३ “लोक हैं।) छः “+(>9) #प्ट 5४ - चान्द्रवर्ष तीन सौ चौवन दिनोंका होता है और सौरवर्ष तीन सौ पैंसठ दिन पंद्रह घड़ी एवं कुछ पलोंका हुआ करता है। इस हिसाबसे तेरह सौर वर्षोमें चान्द्रवर्षके लगभग पाँच महीने अधिक हो जाते हैं। इन वर्षों यदि छः बार अधिमास पड़ जाय
வைசம்பாயனர் கூறினார்—ஓ பாரதா! கௌரவரின் படைவியூகங்கள் அமைந்தபின், அர்ஜுனன் தன் தேரின் இடிமுழக்கத்தால் திசைகளையெல்லாம் அதிரச் செய்து விரைந்து முன்னே வந்தான்—அநியாயமாக பறிக்கப்பட்டதை தர்மத்தால் காக்கும் தீர்மானச் செயலை அறிவித்தவனாய்।
Verse 2
ददृशुस्ते ध्वजाग्रं वै शुश्रुवुश्ष महास्वनम् । दोधूयमानस्य भृशं गाण्डीवस्थ च निः:स्वनम्
அவர்கள் கொடியின் உயர்ந்த முனையை கண்டனர்; பேரொலியையும் கேட்டனர்; மேலும் வலிமையுடன் அசைக்கப்பட்ட காண்டீவத்தின் கூர்மையான, எதிரொலிக்கும் நாணொலியும் அவர்களுக்குச் செவியுற்றது।
Verse 3
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! इस प्रकार कौरव-सेनाकी व्यूह-रचना हो जानेपर अर्जुन अपने रथकी घ॒र्घराहटसे सम्पूर्ण दिशाओंको गुँजारे हुए शीघ्र ही निकट आ पहुँचे। सैनिकोंने उनकी ध्वजाके अग्रभागको देखा
அனைத்தையும் நோக்கி, துரோணர் உரைத்தார். காண்டீவம் தாங்கிய மகாரதன் அர்ஜுனன் அருகே வந்ததை கண்டு அவர் இவ்வாறு கூறினார்.
Verse 4
द्रोण उवाच एतदू ध्वजाग्रं पार्थस्य दूरत: सम्प्रकाशते । एष घोष: स रथजो रोरवीति च वानर:
துரோணர் கூறினார்—அங்கே பாருங்கள்; பார்த்தனின் கொடியின் முனை தூரத்திலிருந்தே ஒளிர்கிறது. அது அவன் தேரின் முழக்கம்; மேலும் கொடியில் அமர்ந்த வானரமும் உரக்க கர்ஜிக்கிறது.
Verse 5
एष तिष्ठन् रथश्रेष्ठे रथे च रथिनां वर: । उत्कर्षति धनु:श्रेष्ठ गाण्डीवमशनिस्वनम्
பாருங்கள், சிறந்த தேரில் நின்று தேர்வீரர்களில் முதன்மையான அர்ஜுனன், வில்லுகளில் உத்தமமான காண்டீவத்தின் நாணை இழுக்கிறான்; அதன் ஒலி இடிமுழக்கம்போல் முழங்குகிறது.
Verse 6
इमौ च बाणौ सहितौ पादयोरमे व्यवस्थितौ । अपरोौ चाप्यतिक्रान्तौ कर्णो संस्पृश्य मे शरौ,ये दो बाण एक साथ आकर मेरे पैरोंके आगे गिरे हैं और दूसरे दो बाण मेरे दोनों कानोंको छूकर निकल गये हैं
துரோணர் கூறினார்—இந்த இரு அம்புகள் ஒன்றாக வந்து என் பாதங்களின் முன் தங்கி விட்டன; மற்ற இரு சரங்கள் என் இரு காதுகளை மட்டும் உரசி கடந்து சென்றன.
Verse 7
निरुष्य हि वने वासं कृत्वा कर्मातिमानुषम् । अभिवादयते पार्थ: श्रोत्रे च परिपृच्छति
துரோணர் கூறினார்—வனவாசத்தில் தன்னை அடக்கி, மனித அளவை மீறும் செயல்களைச் செய்து, குந்தியின் மகன் பார்த்தன் இப்போது வெளிப்பட்டான். முதல் இரு அம்புகளால் அவன் எனக்கு வணக்கம் செலுத்துகிறான்; மற்ற இரு சரங்களால் என் காதுகளிலேயே போர் செய்ய அனுமதி கேட்பதுபோல் உள்ளது.
Verse 8
चिरदृष्टोडयमस्माश्रि: प्रज्ञावान् बान्धवप्रिय: । अतीव ज्वलितो लक्ष्म्या पाण्डुपुत्रो धनंजय:
நீண்ட காலத்திற்குப் பிறகு இன்று நாம் உறவினர்க்கு இனிய, பேரறிவுடைய அர்ஜுனனை கண்டோம். ஆஹா! பாண்டுவின் மகன் தனஞ்சயன் தன் தெய்வீகச் சிறப்பால் மிகுந்த ஒளியுடன் விளங்குகிறான்.
Verse 9
रथी शरी चारुतली निषद्धी शड्खी पताकी कवची किरीटी । खड्गी च धन्वी च विभाति पार्थ: शिखी वृतः खुग्भिरिवाज्यसिक्त:
துரோணர் கூறினார்—ரதத்தில் அமர்ந்த பார்த்தன் மகாரதனாய் ஒளிர்கிறான்—அம்புகள், அழகிய கைமூடிகள், அம்புக்கூடு, சங்கம், கொடி, கவசம், கிரீடம் அணிந்து; வாளும் வில்லும் ஏந்தி. இவ்வாறு அலங்கரித்து, அவன் யாகஅக்னியைப் போலத் தோன்றுகிறான்—யாகப் பொருட்களால் சூழப்பட்டு, நெய்யின் ஆஹுதியால் மேலும் எரியும் தீ போல.
Verse 10
(वैशग्पायन उवाच तमदूरमुपायान्तं दृष्टवा पाण्डवमर्जुनम् | नारय: प्रेक्षितुं शेकुस्तपन्तं हि यथा रविम् ।।
வைசம்பாயனர் கூறினார்—ஜனமேஜயா! எரியும் சூரியனைப் போல ஒளிவீசிக் கொண்டு நெருங்கி வந்த பாண்டுவின் மகன் அர்ஜுனனைப் பார்த்து, பகைவர்கள் அவன் பக்கம் நோக்கவும் இயலவில்லை. ரதப் படையை முன்னே கண்ட பார்த்தன் சாரதியிடம் கூறினான்— அர்ஜுனன் சொன்னான்—சாரதியே, படையின் அம்புவீச்சு தூரத்திற்குள் குதிரைகளை அடக்கி நிறுத்து; நான் இந்தப் படையை நோக்கி ஆராய்ந்து, குருகுலத்தின் அந்த இழிவன் எங்கே இருக்கிறான் என்று பார்க்க வேண்டும்.
Verse 11
सवनिताननादृत्य दृष्टवा तमतिमानिनम् | तस्य मुर्थ्नि पतिष्यामि तत एते पराजिता:
அர்ஜுனன் கூறினான்—“மற்றவர்களைப் பொருட்படுத்தாமல், அந்த மிகுந்த அகந்தையுடையவனை நான் கண்டவுடனே நேராக அவன் தலையில் தாக்குவேன். அவன் தோற்றால் இவர்கள் அனைவரும் தோற்றவர்களே.”
Verse 12
एष व्यवस्थितो द्रोणो द्रौणिश्व तदनन्तरम् । भीष्म: कृपश्च कर्णश्र महेष्वासा: समागता:
இதோ, ஆசாரியர் துரோணர் இங்கே அணிவகுத்து நிற்கிறார்; அவருக்குப் பின்பு துரோணியின் மகன் அஸ்வத்தாமன். அங்கே பிதாமகர் பீஷ்மர், இங்கே கிருபாசாரியர், மேலும் கர்ணன்—இவர்கள் அனைவரும் மகா வில்லாளர்கள்; போருக்காக இங்கே கூடியுள்ளனர்.
Verse 13
राजानं नात्र पश्यामि गा: समादाय गच्छति । दक्षिणं मार्गमास्थाय शड्के जीवपरायण:
அர்ஜுனன் கூறினான்—“இங்கே அரசனை நான் காணவில்லை. பசுக்களை உடன் எடுத்துக்கொண்டு தெற்குப் பாதையில், உயிர் காக்கும் எண்ணத்தோடு அவன் தப்பிச் செல்கிறான் என்று எனக்குச் சந்தேகம்.”
Verse 14
उत्सूजैतद् रथानीकं गच्छ यत्र सुयोधन: । तत्रैव योत्स्ये वैराटे नास्ति युद्ध निरामिषम् । त॑ जित्वा विनिवर्तिष्ये गा: समादाय वै पुन:
அர்ஜுனன் கூறினான்—“இந்த ரதப் படையை விட்டுவிட்டு, சுயோதனன் இருக்கும் இடத்திற்கே செல். விராட நாட்டில் அங்கேயே நான் போர் செய்வேன்; போர் என்பது கசப்பான விலையின்றி இருப்பதில்லை. அவனை வென்று, பசுக்களை மீண்டும் உடன் கொண்டு நான் திரும்புவேன்.”
Verse 15
अतः विराटनन्दन! इस रथियोंकी सेनाको छोड़ो और जहाँ दुर्योधन है, वहीं चलो। मैं वहीं युद्ध करूँगा। यहाँ व्यर्थ युद्ध करनेकी आवश्यकता नहीं है। उसे जीतकर गौओंको अपने साथ ले मैं पुन: लौट आऊँगा ।।
வைசம்பாயனன் கூறினான்—அர்ஜுனனின் ஆணையை கேட்ட விராடக் குமாரன் உத்தரன் கவனமாக குதிரைகளை அடக்கினான். கௌரவர்களின் முதன்மை வீரர்கள் நின்ற திசைக்கு திரும்பாமல் கட்டுப்படுத்தி, பின்னர் கயிறுகளை உறுதியாகப் பிடித்து, துரியோதனன் சென்ற திசையிலேயே ரதத்தை செலுத்தினான்.
Verse 16
उत्सृज्य रथवंशं तु प्रयाते श्वेतवाहने । अभिप्रायं विदित्वा च कृपो वचनमत्रवीत्,रथियोंकी सेना छोड़कर श्वेतवाहन अर्जुन जब दूसरी ओर चल दिये, तब उनका अभिप्राय समझकर कृपाचार्य बोले--
ரத வீரர்களின் படையணியை விட்டுவிட்டு, ச்வேதவாஹனன் அர்ஜுனன் வேறொரு திசை நோக்கிச் சென்றபோது, அவன் நோக்கத்தை உணர்ந்த கிருபர் இவ்வாறு கூறினார்।
Verse 17
नैषो<न्तरेण राजानं बीभत्सु: स्थातुमिच्छति । तस्य पार्ष्णि ग्रहीष्यामो जवेनाभिप्रयास्थयत:
இந்த பீபத்ஸு அரசனை இன்றி ஒரு கணமும் நிற்க விரும்பவில்லை; மிகுந்த வேகத்துடன் அத்திசையே விரைகிறான். ஆகவே நாம் விரைந்து சென்று அவனைத் தொடர்ந்து பிடித்துக்கொள்வோம்।
Verse 18
न होनमतिसंक्रुद्धमेको युध्येत संयुगे । अन्यो देवात् सहस्राक्षात् कृष्णाद् वा देवकीसुतात् | आचार्याच्च सपुत्राद् वा भारद्वाजान्महारथात्
இந்நேரம் அவன் மிகுந்த கோபத்தில் கொதிக்கிறான்; ஆகவே சஹஸ்ராக்ஷன் இந்திரன், அல்லது தேவகியின் புதல்வன் ஸ்ரீகிருஷ்ணன், அல்லது மகனுடன் கூடிய பாரத்வாஜ குலத்து மகாரதன் ஆசாரிய துரோணன்—இவர்களைத் தவிர வேறு யாரும் அவனை ஒருவனாகப் போர்க்களத்தில் எதிர்க்க முடியாது।
Verse 19
कि नो गाव: करिष्यन्ति धनं वा विपुलं तथा । दुर्योधन: पार्थजले पुरा नौरिव मज्जति,'ये गौएँ अथवा प्रचुर धन हमें क्या लाभ पहुँचायेंगे? राजा दुर्योधन पार्थरूपी जलमें पुरानी नावकी भाँति डूबना चाहता है
மாடுகள் ஆகட்டும், பெரும் செல்வம் ஆகட்டும்—இவை நமக்கு என்ன பயன்? அரசன் துரியோதனன், பார்த்தர்கள் எனும் நீரில் பழைய படகு போல மூழ்குகிறான்।
Verse 20
तथैव गत्वा बीभत्सुर्नाम विश्राव्य चात्मन: । शलभैरिव तां सेनां शरै: शीघ्रमवाकिरत्
அதேபோல் பீபத்ஸு அர்ஜுனன் ரதத்தில் சென்று துரியோதனனிடம் அணுகி, உரத்த குரலில் தன் பெயரை அறிவித்தான்; பின்னர் கௌரவர் படையின்மேல் வெட்டுக்கிளி கூட்டம் போல, எண்ணற்ற அம்புகளை விரைவாகப் பொழிந்தான்।
Verse 21
कीर्यमाणा: शरौघचैस्तु योधास्ते पार्थचोदितै: । नापश्यन्नावृतां भूमिं नान््तरिक्षं च पत्रिभि:
பார்த்தன் ஏவிய அம்புக் கூட்டங்கள் மழைபோல் பொழிந்ததால், அவ்வீரர்கள் அம்புகளால் மூடப்பட்டு எதையும் காண இயலவில்லை. பூமியும் மறைந்தது; வானமும் இறகுடைய அம்புகளின் திரைபோல் மூடப்பட்டது.
Verse 22
तेषामापततां युद्धे नापयाने5भवन्मति: । शीघ्रत्वमेव पार्थस्य पूजयन्ति सम चेतसा
போரில் பாய்ந்த அவர்களுக்கு பின்வாங்கும் எண்ணம் எழவில்லை. ஒருமனத்துடன் பார்த்தனின் வேகத்தையும் உடனடி தீர்மானத்தையும் உள்ளத்தில் போற்றி மதித்தனர்.
Verse 23
युद्धमें बाणोंकी मार खाकर कौरवसैनिक धराशायी होते जा रहे थे, तो भी उनका मन वहाँसे भागनेको नहीं होता था। वे मन-ही-मन अर्जुनकी फुर्तीकी सराहना करते थे ।।
போரில் அம்புகளின் தாக்குதலால் கௌரவர் படைவீரர் விழுந்துகொண்டிருந்தாலும், அங்கிருந்து ஓடவேண்டும் என்ற எண்ணம் அவர்களுக்கு எழவில்லை; அவர்கள் உள்ளத்தில் பார்த்தனின் சுறுசுறுப்பை பாராட்டினர். பின்னர் பார்த்தன் பகைவரின் மயிர்க்கூச்சத்தை எழுப்பும் சங்கை ஊதினான்; அதன் பின் சிறந்த வில்லின் நாதத்தை எழுப்பி, தன் கொடியில் அமர்ந்திருந்த பூதங்களைப் போல் தோன்றிய சக்திகளை கர்ஜிக்கத் தூண்டினான்.
Verse 24
तस्य शड्ुखस्य शब्देन रथनेमिस्वनेन च । गाण्डीवस्य च घोषेण पृथिवी समकम्पत
அந்த சங்கு நாதமும், தேர்சக்கரங்களின் இடியொலியும், காந்தீவத்தின் பேரொலியும் சேர்ந்து பூமி நடுங்கியது.
Verse 25
अमानुषाणां भूतानां तेषां च ध्वजवासिनाम् । ऊर्ध्व॑ पुच्छान् विधुन्चाना रेभभाणा: समन्तत: । गाव: प्रतिन्यवर्तन्त दिशमास्थाय दक्षिणाम्
கொடிகளில் குடியிருந்த அந்த மனிதரல்லாத பூதங்களைப் பார்த்து அச்சமடைந்து, வால்களை உயர்த்தி அசைத்தபடி, எங்கும் முழங்கிக் கத்திக்கொண்டே மாடுகள் திரும்பி தெற்குத் திசை நோக்கி விலகின.
Verse 52
इस प्रकार श्रीमहाभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें भीष्यजीके द्वारा येनाकी व्यूहरचनाविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் விராடபர்வத்தின் உட்பட்ட கோஹரணபர்வத்தில், பீஷ்மர் போர்வ்யூஹ அமைப்பின் நெறிகளை எடுத்துரைத்த ஐம்பத்திரண்டாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Verse 53
अर्जुनके शंखनाद, रथके पहियोंकी घर्घराहट, गाण्डीव धनुषकी टंकार तथा ध्वजमें निवास करनेवाले मानवेतर भूतोंके भयंकर कोलाहलसे पृथ्वी काँप उठी तथा गौएँ ऊपरको पूँछ उठाकर हिलाती और रँभाती हुई सब ओरसे लौट पड़ीं और दक्षिण दिशाकी ओर भाग चलीं ।।
அர்ஜுனனின் சங்கநாதம், தேர்சக்கரங்களின் உரசும் முழக்கம், காண்டீவத்தின் டங்காரம், மேலும் கொடியில் உறையும் மனிதரல்லாத பூதங்களின் அச்சமூட்டும் ஆரவாரம்—இவற்றால் பூமியே நடுங்கியது போலாயிற்று. பசுக்கள் வாலை உயர்த்தி ஆட்டி, பயத்தால் கத்திக்கொண்டு, எல்லாத் திசைகளிலிருந்தும் திரும்பி தெற்குத் திசை நோக்கி ஓடின. இதி ஸ்ரீமஹாபாரதே விராடபர்வணி கோஹரணபர்வணி உத்தரகோக்ரஹே கோநிவர்த்தனே த்ரிபஞ்சாஷத்தமோऽத்யாயः।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to confront one’s revered teacher in a hostile engagement while maintaining respect and ethical limits—balancing protective duty with guru–śiṣya decorum and controlled intent.
Excellence in action is framed as inseparable from discipline and restraint: technical mastery (astravidyā) is ethically directed through rules, respect, and proportional response rather than uncontrolled aggression.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary operates through narrative evaluation—public acclaim, astonishment, and the emphasis on rule-governed conduct—positioning the duel as exemplary within the epic’s dharma-centered framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.