Adhyaya 89
Lomaśa’s Arrival and Report on Arjuna’s Divine Astras (लोमशागमनम्—अर्जुनदिव्यास्त्रलाभवृत्तान्तः)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Parva (Pilgrimage Cycle with Lomaśa)
Vaiśaṃpāyana narrates the arrival of the radiant ṛṣi Lomaśa while Dhaumya is in conversation. Yudhiṣṭhira and accompanying brāhmaṇas rise to स्वागत (formal reception) and honor him according to rite. Questioned about his travels and purpose, Lomaśa explains that he has been wandering through worlds and has come from Indra’s abode, where he saw Arjuna seated near Indra, a sight that occasions his astonishment. Indra instructs Lomaśa to go to the Pāṇḍavas and convey reassuring news: Arjuna has obtained a major Rudra-derived weapon identified as Brahmaśiras, complete with mantras, withdrawal procedure, and expiatory safeguards. He has also learned additional divine astras from Yama, Kubera, Varuṇa, and Indra, and acquired Gandharva competencies—song, dance, sāman, and instruments—through Viśvāvasu’s lineage. Lomaśa further advises Yudhiṣṭhira to commit to tapas with his brothers, downplays the comparative threat posed by Karṇa in battle, and promises to explain the full aims and fruits of the forthcoming tīrtha-yātrā, asserting the credibility of a maharṣi’s teachings on pilgrimage merit.
Chapter Arc: वनवास की धूल में थके पाण्डवों के सामने धौम्य ऋषि पश्चिम दिशा के तीर्थों का द्वार खोलते हैं—जहाँ नर्मदा की प्रत्यक्-स्रोता धारा स्वयं पवित्रता का घोष करती है। → धौम्य एक-एक कर पश्चिम के पुण्य-आयतनों का विस्तार करते हैं—नदियाँ, वन, शैल-शिखर, देव-आश्रय और त्रैलोक्य-विख्यात तीर्थ; वर्णन बढ़ते-बढ़ते नर्मदा-तट के वैदूर्यशिखर, मैनाक, असित पर्वत और सिद्धिदायक आश्रमों तक पहुँचता है, मानो यात्रा का मानचित्र धीरे-धीरे जीवित हो उठे। → पुष्कर-तीर्थ का महात्म्य गाथा-रूप में उभरता है—यहाँ निवास की केवल मनसा-इच्छा से भी पाप विनष्ट होते हैं और साधक ‘नाकपृष्ठ’ (स्वर्गीय आनन्द) का स्पर्श पाता है; तीर्थ-फल का यह ‘मानसिक संकल्प’ वाला चरम विधान अध्याय का शिखर बनता है। → धौम्य पश्चिम दिशा के तीर्थ-समूह को समेटते हुए संकेत देते हैं कि इन स्थलों का स्मरण, संकल्प और दर्शन—तीनों ही पाण्डवों के वनवास को तपस्या में रूपान्तरित कर सकते हैं; तीर्थयात्रा का उद्देश्य केवल मार्ग नहीं, अंतःशुद्धि है। → पाण्डव अब इस पवित्र मानचित्र के अनुसार आगे किस तीर्थ की ओर प्रथम कदम बढ़ाएँगे—यह जिज्ञासा अगले वर्णन के लिए छोड़ दी जाती है।
Shlokas
Verse 1
हम () अऑपआ अपा८ एकोननवतितमो<ध्याय: धौम्यद्वारा पश्चिम दिशाके तीर्थोंका वर्णन धौम्य उवाच आनर्तेषु प्रतीच्यां वै कीर्तयिष्यामि ते दिशि । यानि तत्र पवित्राणि पुण्यान्यायतनानि च
தௌம்யர் கூறினார்— யுதிஷ்டிரா! இப்போது மேற்குத் திசையிலுள்ள ஆனர்த்த தேசத்தில் உள்ள புனித தீர்த்தங்களையும் புண்ணியமளிக்கும் தேவாலயங்களையும் உனக்கு விவரிக்கிறேன்.
Verse 2
प्रियड्ग्वाम्रवणोपेता वानीरफलमालिनी । प्रत्यक्स्रोता नदी पुण्या नर्मदा तत्र भारत
பாரதநந்தனா! அங்கே புண்ணிய நதியான நர்மதா மேற்கே ஓடும் ச்ரோத்துடன் பாய்கிறது. அவளது கரைகள் பிரியங்கு, மாமரக் காடுகளால் அழகுபெற்று, நாணல் புதர்களும் கனிவரும் மரங்களின் வரிசைகளும் அவளின் மங்கலச் சிறப்பை மேலும் உயர்த்துகின்றன.
Verse 3
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । सरिद्वनानि शैलेन्द्रा देवाश्ष सपितामहा:
பாரதநந்தனா, குருசிறந்தவனே! மூவுலகங்களிலுள்ள எல்லாப் புண்ணிய தீர்த்தங்களும், புனித தேவாலயங்களும், நதிகளும் காடுகளும், உயர்ந்த மலைகளும், பிதாமஹன் பிரம்மாவுடன் கூடிய தேவர்களும்— அனைவரும் நர்மதையின் நீரில் நீராட அங்கே எப்போதும் வந்து கூடுகின்றனர்.
Verse 4
नर्मदायां कुरुश्रेष्ठ सह सिद्धर्षिचारणै: । स्नातुमायान्ति पुण्यौचै: सदा वारिषु भारत
தௌம்யர் கூறினார்—ஓ குருசிறந்தவனே, ஓ பாரதா! சித்தர்கள், ரிஷிகள், சாரணர்கள் உடன் புண்ணியவானோர் கூட்டம் எப்போதும் நர்மதையின் நீரில் நீராட வருகிறார்கள்.
Verse 5
निकेत: श्रूयते पुण्यो यत्र विश्रवसो मुने: । जज्ञे धनपतिर्यत्र कुबेरो नरवाहन:,वहीं मुनिवर विश्रवाका पवित्र आश्रम सुना जाता है, जहाँ नरवाहन धनाध्यक्ष कुबेरका जन्म हुआ था
தௌம்யர் கூறினார்—முனிவரன் விச்ரவஸின் புனித ஆசிரமம் புகழ்பெற்ற இடத்தில், ‘நரவாஹனன்’ எனப் பெயர்பெற்ற செல்வத்தின் அதிபதி குபேரன் பிறந்தான்.
Verse 6
वैदूर्यशिखरो नाम पुण्यो गिरिवर: शिव: । नित्यपुष्पफलास्तत्र पादपा हरितच्छदा:
தௌம்யர் கூறினார்—‘வைதூர்யசிகரம்’ எனப்படும் புனிதமும் மங்களமும் நிறைந்த சிறந்த மலை ஒன்று உள்ளது. அங்கு மரங்கள் எப்போதும் பசுமையாக இருந்து, இடையறாது மலரும் கனியும் தருகின்றன.
Verse 7
वैदूर्यशिखर नामक मंगलमय पवित्र पर्वत भी नर्मदा-तटपर है, वहाँ हरे-हरे पत्तोंसे सुशोभित सदा फल और फूलोंके भारसे लदे हुए वृक्ष शोभा पाते हैं ।।
தௌம்யர் கூறினார்—நர்மதையின் கரையில் ‘வைதூர்யசிகரம்’ எனும் புனிதமும் மங்களமும் நிறைந்த மலை உள்ளது; அங்கு மரங்கள் பசுமை இலைகளால் அழகுபெற்று, மலர்-கனி பாரத்தால் வளைந்து நிற்கின்றன. ஓ அரசே! அந்த மலையின் சிகரத்தில் ஒரு புண்ணிய ஏரி உள்ளது; அதில் எப்போதும் மலர்ந்த தாமரைகள் விளங்குகின்றன. ஓ மகாராஜா! தேவர்கள் மற்றும் கந்தர்வர்களும் அந்தத் தீர்த்தத்தை நாடுகின்றனர்.
Verse 8
बह्दाश्चर्य महाराज दृश्यते तत्र पर्वते । पुण्ये स्वर्गोपमे चैव देवर्षिगणसेविते,राजन! देवर्षिगणोंसे सेवित वह पुण्यपर्वत स्वर्गके समान सुन्दर एवं सुखद है। वहाँ अनेक आश्चर्यकी बातें देखी जाती हैं
தௌம்யர் கூறினார்—ஓ மகாராஜா! அந்த மலையில் பல அதிசயக் காட்சிகள் காணப்படுகின்றன. தெய்வரிஷிகள் சேவிக்கும் அந்தப் புனித மலை, சுவர்க்கத்தைப் போல அழகும் இன்பமும் நிறைந்தது.
Verse 9
हृदिनी पुण्यतीर्था च राजर्षेस्तत्र वै सरित् | विश्वामित्रनदी राजन् पुण्या परपुरंजय
தௌம்யர் கூறினார்—ஓ அரசே, பகைநகரங்களை வென்றவனே! அங்கே ராஜரிஷி விஸ்வாமித்ரரின் தவத்தால் தோன்றிய ‘விஸ்வாமித்ரா’ என்னும் புண்ணிய நதி ஓடுகிறது; அது மிகப் புனிதமான தீர்த்தமாகப் போற்றப்படுகிறது. அந்த நதிக்கரையில் நஹுஷனந்தனன் அரசன் யயாதி விண்ணுலகத்திலிருந்து வீழ்ந்து சத்புருஷர்களின் நடுவே விழுந்தான்; பின்னர் தர்மத்தில் நிலைபெற்ற சனாதன உலகங்களை மீண்டும் அடைந்தான்.
Verse 10
यस्यास्तीरे सतां मध्ये ययातिर्नहुषात्मज: । पपात स पुनर्लोकॉल्ले भे धर्मान् सनातनान्
அந்தப் புண்ணிய நதிக்கரையில் நஹுஷபுத்திரன் யயாதி விண்ணுலகத்திலிருந்து வீழ்ந்து சத்புருஷர்களின் நடுவே விழுந்தான். அங்கே சனாதன தர்மத்தின் வலிமையால் அவன் மீண்டும் நித்திய உலகங்களை அடைந்தான்—நல்லோரின் வழிக்குத் திரும்பினால் வீழ்ச்சியும் மீட்பாகும் என்பதை வெளிப்படுத்தி.
Verse 11
तत्र पुण्यो हृद: ख्यातो मैनाकश्नैव पर्वत: । बहुमूलफलोपेतस्त्वसितो नाम पर्वत:,वहाँ पुण्यसरोवर, विख्यात मैनाक पर्वत और प्रचुर फलमूलोंसे सम्पन्न असित नामक पर्वत है
அங்கே புகழ்பெற்ற புண்ணிய ஏரி உள்ளது; மேலும் பிரசித்தமான மைநாக மலைவும் உள்ளது. அங்கே ‘அசித’ என்னும் மலைவும் உள்ளது; அது நிறைய கிழங்குகளும் கனிகளும் கொண்ட வளமுடையது.
Verse 12
आश्रम: कक्षसेनस्य पुण्यस्तत्र युधिष्ठिर । च्यवनस्याश्रमश्चैव विख्यातस्तत्र पाण्डव,युधिष्ठिर! उसी पर्वतपर कच्छसेनका पुण्यदायक आश्रम है। पाण्डुनन्दन! महर्षि च्यवनका सुविख्यात आश्रम भी वहीं है
யுதிஷ்டிரா! அங்கே கக்ஷசேனரின் புண்ணிய ஆசிரமம் உள்ளது. பாண்டுவின் மகனே! அங்கேயே மகரிஷி ச்யவனரின் புகழ்பெற்ற ஆசிரமமும் உள்ளது.
Verse 13
तत्राल्पेनैव सिध्यन्ति मानवास्तपसा विभो । जम्बूमार्गो महाराज ऋषीणां भावितात्मनाम्
விபோ! அங்கே மனிதர்கள் சிறிதளவு தவத்தாலேயே சித்தியை அடைகிறார்கள். மகாராஜா! அது ‘ஜம்பூமார்கம்’—தம்மைத் தாமே செம்மைப்படுத்திய ரிஷிகள் நடமாடும் பாதை.
Verse 14
आश्रम: शाम्यतां श्रेष्ठ मृगद्धिजनिषेवित: । प्रभो! वहाँ थोड़ी ही तपस्यासे मनुष्य सिद्धि प्राप्त कर लेते हैं। महाराज! पश्चिम दिशामें ही जम्बूमार्ग है, जहाँ शुद्ध अन्तःकरणवाले महर्षियोंका आश्रम है। शान्त पुरुषोंमें श्रेष्ठ युधिष्ठि! वह आश्रम पशु-पक्षियोंसे सेवित है ।।
தௌம்யர் கூறினார்—மனிதர்களில் சிறந்தவனே, உன் மனத்தை அமைதிப்படுத்து. மான்களும் பறவைகளும் உலாவும் ஒரு ஆசிரமம் உள்ளது; அங்கே சிறிதளவு தவத்தாலேயே மனிதர் சித்தியை அடைகிறார்கள். அரசே, மேற்குத் திசையில் ஜம்பூமார்க்கம் உள்ளது; அங்கே தூய உள்ளத்தையுடைய மகரிஷிகள் தங்கள் ஆசிரமத்தை நிலைநிறுத்தியுள்ளனர். அமைதியுடையோரில் சிறந்த யுதிஷ்டிரா, அந்த ஆசிரமம் விலங்குகளாலும் பறவைகளாலும் சேவிக்கப்படுகிறது.
Verse 15
केतुमाला च मेध्या च गड्जाद्वारं च भूमिप । ख्यातं च सैन्धवारण्यं पुण्यं द्विजनिषेवितम्
பூபாலனே, கேதுமாலா, மேத்யா, கங்காத்வாரம்; மேலும் புகழ்பெற்ற சைந்தவ வனம்—புனிதமானது, இருபிறப்போரால் சேவிக்கப்படுவது—(அங்கே) உள்ளது.
Verse 16
राजन्! उधर ही सदा तपस्वीजनोंसे भरे हुए पुण्यतम तीर्थ--केतुमाला, मेध्या और गंगाद्वार (हरिद्वार) हैं। भूपाल! द्विजोंसे सेवित सुप्रसिद्ध सैन्धवारण्य भी उधर ही है ।।
அரசே, அந்த மேற்குப் பகுதியில் எப்போதும் தவசிகளால் நிறைந்த மிகப் புனித தீர்த்தங்கள்—கேதுமாலா, மேத்யா, கங்காத்வாரம்—உள்ளன. பூபாலனே, இருபிறப்போரால் சேவிக்கப்படும் புகழ்பெற்ற சைந்தவ வனமும் அங்கேயே உள்ளது. அங்கேயே பிதாமகன் பிரம்மனின் புண்ணியத் தரும் ஏரி ‘புஷ்கரம்’ என்று பெயரால் புகழ்பெற்றது; அது வைகானச வனவாசிகள், சித்தர்கள், மகரிஷிகளுக்கு இனிய ஆசிரமமாகும்.
Verse 17
अप्यत्र संश्रयार्थाय प्रजापतिरथो जगौ । पुष्करेषु कुरुश्रेष्ठ गाथां सुकृतिनां वर,पुण्यवानोंमें प्रधान कुरुश्रेष्ठ! पुष्करमें निवास करनेके लिये प्रजापति ब्रह्माजीने एक गाथा गायी है, जो इस प्रकार है
குருகுலச் சிறந்தவனே, இங்கே அடைக்கலம் பெறுவதற்காகப் பிரஜாபதி பிரம்மன் புஷ்கரத்தில் ஒரு காதாவை பாடினான்—புண்ணியவான்களில் முதன்மையோரின் பெருமையைப் போற்றுவது அது.
Verse 18
मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विन: । विप्रणश्यन्ति पापानि नाकपृछे च मोदते
உறுதியான மனமுடையவன் மனத்திலேயே புஷ்கரத்தில் வாழ விரும்பினாலும், அவனுடைய பாவங்கள் அழிகின்றன; மேலும் அவன் சுவர்க்கத்தில் மகிழ்கிறான்.
Verse 89
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि धौम्यतीर्थयात्रायां एकोननवतितमो<ध्याय:
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் வனபர்வத்தில் உள்ள தீர்த்தயாத்திரைப் பர்வத்தில், தௌம்யரின் தீர்த்தயாத்திரை விவரிக்கும் எண்பத்தொன்பதாம் (ஏகோனநவதிதம) அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Frequently Asked Questions
The tension is managing fear and uncertainty during exile: Lomaśa redirects attention from anxiety over opponents to disciplined tapas and informed confidence grounded in verified developments (Arjuna’s progress).
Tapas is presented as the highest practical means for attaining significant outcomes; alongside this, knowledge-power (āstra-vidyā) must be paired with restraint protocols (saṃhāra and prāyaścitta).
Yes. The chapter asserts that whatever pilgrimage-related merit involving tapas is taught by the maharṣi should be regarded as authoritative (śraddheya), establishing interpretive trust before the tīrtha-yātrā exposition.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.