Shloka 110
Tīrtha-yātrā: Phalaśruti and Sacred Geography from Lohitya to Prayāga
Pulastya’s Instruction
तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य कुरुक्षेत्र गता: पुरा । ततः कुञ्ज: सरस्वत्या: कृतो भरतसत्तम,कुरुश्रेष्ठ! तत्पश्चात् नैमिषकुठ्जकी यात्रा करे। राजेन्द्र! कहते हैं, नैमिषारण्यके निवासी तपस्वी ऋषि पहले कभी तीर्थयात्राके प्रसंगसे कुरुक्षेत्रमें गये थे। भरतश्रेष्ठ] उसी समय उन्होंने सरस्वतीकुंजका निर्माण किया था (वही नैमिषकुंज कहलाता है)
ghūlastya uvāca | tīrthayātrāṃ puraskṛtya kurukṣetraṃ gatāḥ purā | tataḥ kuñjaḥ sarasvatyāḥ kṛto bharatasattama kuruśreṣṭha | tatpaścāt naimiṣakuñjakī yātrā kare | rājendra kathayanti naimiṣāraṇyake nivāsinaḥ tapasvino ṛṣayaḥ pūrvaṃ kadācit tīrthayātrāprasangena kurukṣetreṃ gatāḥ | bharataśreṣṭha tasmin kāle te sarasvatīkuñjasya nirmāṇaṃ kṛtavantaḥ (sa eva naimiṣakuñja iti khyātaḥ) |
ூலஸ்த்யர் கூறினார்—“ஓ பரதகுலச் சிறந்தவனே! முற்காலத்தில் நைமிஷாரண்யத்தின் தவமிகு முனிவர்கள் தீர்த்தயாத்திரையை முன்னிட்டு குருக்ஷேத்திரத்துக்குச் சென்றனர். ஓ குருகுலத் தலைவனே! அப்பொழுதே அவர்கள் சரஸ்வதியின் கரையில் ஒரு புனிதக் குஞ்சத்தை அமைத்தனர். அதன் பின்னர் அந்த நைமிஷகுஞ்சத்திற்குத் தீர்த்தயாத்திரை செய்ய வேண்டும். அரசே! அக்காலத்தில் அந்தத் தவசிகள் உருவாக்கிய அந்தச் சரஸ்வதி-குஞ்சமே ‘நைமிஷகுஞ்சம்’ எனப் புகழ்பெற்றது என்று சொல்லப்படுகிறது.”
घुलस्त्य उवाच
Educational Q&A
The passage underscores dharma through tīrthayātrā: sacred travel is not merely movement but a disciplined, tradition-bearing act that connects communities of sages and preserves holy sites. Establishing and remembering tīrthas (like the Sarasvatī-grove) is presented as a meritorious cultural duty that sustains spiritual geography for later seekers.
The speaker recounts an old tradition: sages from Naimiṣāraṇya once went on pilgrimage to Kurukṣetra and, during that journey, established a grove on the Sarasvatī. That grove became known as Naimiṣakuñja, and the text recommends undertaking a pilgrimage to it thereafter.