Shloka 29
धृतराष्ट्र–संजय संवादः
Dhṛtarāṣṭra and Sañjaya on Arjuna’s Indraloka report and the political consequences
देवराज इन्द्रके इस मनोरम निवासस्थानमें तुम्हारे शुभागमनके उपलक्ष्यमें एक महान् उत्सव मनाया गया। यह उत्सव स्वर्गलोकका सबसे बड़ा उत्सव था। उसमें रुद्र, आदित्य, अश्विनीकुमार और वसुगण--इन सबका सब ओरसे समागम हुआ था। नरश्रेष्ठ! महर्षिसमुदाय, राजर्षिप्रवर, सिद्ध, चारण, यक्ष तथा बड़े-बड़े नाग--ये सभी अपने पद, सम्मान और प्रभावके अनुसार योग्य आसनोंपर बैठे थे। इन सबके शरीर अग्नि, चन्द्रमा और सूर्यके समान तेजस्वी थे और ये समस्त देवता अपनी अद्भुत समृद्धिसे प्रकाशित हो रहे थे। विशाल नेत्रोंवाले इन्द्रकुमार! उस समय गन्धर्वोद्वारा अनेक वीणाएँ बजायी जा रही थीं। दिव्य मनोरम संगीत छिड़ा हुआ था और सभी प्रमुख अप्सराएँ नृत्य कर रही थीं। कुरुकुलनन्दन पार्थ! उस समय तुम मेरी ओर निर्निमेष नयनोंसे निहार रहे थे || २३-- २८ || तत्र चावभृथे तस्मिन्नुपस्थाने दिवौकसाम् । तव पित्राभ्यनुज्ञाता गता:ः स्वं स्व गृहं सुरा:
tatra cāvabhṛthe tasminn upasthāne divaukasām | tava pitrābhyanujñātā gatāḥ svaṃ sva gṛhaṃ surāḥ ||
அந்த மனம்கவரும் வாசஸ்தலத்தில், உன் சுபாகமனத்தை முன்னிட்டு தேவராஜன் இந்திரன் ஒரு மாபெரும் விழாவை நடத்தினான். அது ஸ்வர்கலோகத்தின் மிகப் பெரிய மகோৎসவமாக இருந்தது. அங்கே ருத்ரர்கள், ஆதித்யர்கள், அஷ்வினிக் குமாரர்கள், வசுக்கள்—எல்லோரும் எல்லாத் திசைகளிலிருந்தும் கூடினர். நரசிறந்தவனே! மகரிஷிகள், ராஜரிஷிப் பிரவரர்கள், சித்தர்கள், சாரணர்கள், யக்ஷர்கள், பெருநாகர்கள்—இவர்கள் அனைவரும் தத்தம் பதவி, மரியாதை, செல்வாக்கிற்கேற்ப உரிய ஆசனங்களில் அமர்ந்தனர். அவர்களின் உடல்கள் அগ্নி, சந்திரன், சூரியன் போன்ற ஒளியுடன் திகழ்ந்தன; எல்லாத் தேவர்களும் தங்கள் அதிசயச் செழிப்பால் பிரகாசித்தனர். விரிந்த கண்களையுடைய இந்திரகுமாரனே! அப்போது கந்தர்வர்கள் பல வீணைகளை இசைத்தனர்; தெய்வீகமும் மனம்கவரும் இசை எழுந்தது; முதன்மை அப்சரஸ்கள் நடனமாடினர். குருகுல நந்தனன் பார்த்தா! அப்போது நீ இமைக்காமல் என் பக்கமே நோக்கி நின்றாய். பின்னர் அந்த விழாவின் நிறைவு-சடங்கான அந்தத் தெய்வச் சபையில், உன் தந்தையின் அனுமதி பெற்ற தேவர்கள் தத்தம் தத்தம் தாமங்களுக்கு சென்றனர்.
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharmic decorum: even divine beings observe proper procedure—seeking and receiving the host-king’s permission before departing—showing that power is ideally governed by order, respect, and ritual propriety.
After the festival’s concluding rite (avabhṛtha) in the heavenly court, the assembled gods take leave of Indra (Arjuna’s father) and return to their respective celestial abodes.