Vyādha–Brāhmaṇa Saṃvāda: Śāpa, Vṛtta-Dharma, and Counsel Against Viṣāda
Grief
मातापित्रोश्व शुश्रूषा स्त्रीणां भर्तरि च द्विज । स्त्रीणां धर्मात् सुघोराद्धि नान््यं पश्यामि दुष्करम्,“ब्रह्मन! पुत्रोंद्वारा माता-पिताकी सेवा तथा स्त्रियोंद्वारा की हुई पतिकी सेवा बहुत कठिन है। स्त्रियोंक इस कठोर धर्मसे बढ़कर और कोई दुष्कर कार्य मुझे नहीं दिखायी देता है
vaiśampāyana uvāca |
mātāpitror hi śuśrūṣā strīṇāṁ bhartari ca dvija |
strīṇāṁ dharmāt sughorād dhi nānyaṁ paśyāmi duṣkaram ||
த்விஜரே! மகன்கள் தாய்-தந்தையருக்கு செய்யும் பணிவிடையும், பெண்கள் கணவருக்கு செய்யும் சேவையும் உண்மையிலேயே கடினம். பெண்களுக்கு உரிய இந்த மிகக் கடுமையான தர்மத்தைவிட கடினமானது வேறொன்றை நான் காணவில்லை.
वैशम्पायन उवाच
The verse highlights dharma as lived responsibility: devoted service to parents and, in the traditional framework, a wife’s steadfast care for her husband are portrayed as among the most demanding ethical disciplines, requiring endurance, self-control, and constancy.
Vaiśampāyana, continuing his narration, addresses a brāhmaṇa and comments on the difficulty of household duties—especially the severe obligations associated with women’s dharma—framing them as arduous moral work rather than merely social convention.