Shloka 120
कृतयुगवर्णनम् तथा राजधर्मोपदेशः
Kṛtayuga Description and Instruction on Royal Dharma
गन्धर्वाप्सरसो यक्षानषींश्वैव महीपते । देत्यदानवसड्घांश्व नागांश्न मनुजाधिप,पृथ्वीपते! साध्य, रुद्र, आदित्य, गुह्यक, पितर, सर्प, नाग, सुपर्ण, वसु, अश्विनीकुमार, गन्धर्व, अप्सरा, यक्ष तथा ऋषियोंका भी मैंने दर्शन किया। दैत्य-दानवसमूह, नाग, सिंहिकाके पुत्र (राहु आदि) तथा अन्य देवशत्रुओंको भी देखा। राजन्! इस लोकमें मैंने जो कुछ भी स्थावर-जंगम पदार्थ देखे थे, वे सब मुझे उस महात्माकी कुक्षिमें दृष्टिगोचर हुए। महाराज! मैं प्रतिदिन फलाहार करता और इस सम्पूर्ण जगतमें घूमता रहता
vaiśampāyana uvāca | gandharvāpsaraso yakṣān ṛṣīṃś caiva mahīpate | daityadānavasaṅghāṃś ca nāgāṃś ca manu-jādhipa | pṛthvīpate sādhya-rudrādityān guhyakān pitaro 'pi ca | sarpān nāgān suparṇāṃś ca vasūn aśvinī-kumārakān | gandharvān apsarasaś ca yakṣāṃś caiva mayā dṛṣṭāḥ | daityadānavasaṅghāṃś ca nāgān siṃhikā-sutān api | anyān devāriṇo 'py anye mayā dṛṣṭā narādhipa | asmin loke mayā dṛṣṭaṃ yat kiṃcid sthāvara-jaṅgamam | tat sarvaṃ tasya mahātmanaḥ kukṣau me samadṛśyata | mahārāja ahaṃ pratidinaṃ phalāhāraḥ san carāmi sarva-loke ||
வைசம்பாயனர் கூறினார்— மஹீபதே, மனுஜாதிபா, ப்ருத்வீபதே! நான் கந்தர்வர்களையும் அப்ஸரஸ்களையும், யக்ஷர்களையும் ரிஷிகளையும்; தைத்ய-தானவக் கூட்டங்களையும்; நாகங்களையும் கண்டேன். சாத்யர்கள், ருத்ரர்கள், ஆதித்யர்கள், குஹ்யகர்கள், பித்ருக்கள்; சர்ப்பங்கள், நாகங்கள், சுபர்ணர்கள், வசுக்கள், அஷ்வினி குமாரர்கள்; கந்தர்வர்கள், அப்ஸரஸ்கள், யக்ஷர்கள் மற்றும் பலரையும் நான் தரிசித்தேன். சிம்ஹிகையின் புதல்வர்கள் (ராகு முதலியோர்) மற்றும் பிற தேவர்களின் பகைவர்களையும் கண்டேன். அரசே! இவ்வுலகில் நான் கண்ட நிலைபெற்றதும் நகர்வதும் ஆகிய அனைத்தும் அந்த மகாத்மாவின் வயிற்றினுள் எனக்குப் புலனாயிற்று. மகாராஜா! நான் தினந்தோறும் பழங்களை உண்டு இம்முழு உலகமெங்கும் அலைந்து திரிகிறேன்.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes the vastness and interconnection of creation: all classes of beings—divine, human-adjacent, and demonic—are encompassed within a higher reality, symbolized by the vision of the entire world appearing within the great-souled being’s belly. It also highlights disciplined living (subsisting on fruits) and continual wandering as an ascetic mode aligned with restraint and observation.
Vaiśampāyana reports a marvel-filled experience to a king: he has seen numerous orders of beings (gods, spirits, sages, demons, serpent-races, and celestial groups). He then states that everything he had seen in the world—moving and unmoving—appeared within the belly of a certain mahātman, and he describes his own daily practice of fruit-eating and roaming through the world.