Shloka 22
Nahūṣa as Ajagara: Virtue Hierarchy, Karmic Gati, and the Psychology of Mind–Intellect
अब इन पाण्डवोंके वनवासका बारहवाँ वर्ष आ पहुँचा था। उसे भी वनमें सानन्द व्यतीत करनेके लिये उनके मनमें बड़ा उत्साह था। अपनी अद्भुत कान्तिसे प्रकाशित होते हुए तपस्वी पाण्डव चैत्ररथ वनके समान शोभा पानेवाले उस वनसे निकलकर मरुभूमिके पास सरस्वतीके तटपर गये और वहीं निवास करनेकी इच्छासे द्वैतवनके द्वैत सरोवरके समीप गये। उस समय पाण्डवोंका विशेष प्रेम सदा धनुर्वेदमें ही लक्षित होता था ।। समीक्ष्य तान् द्वैतवने निविष्टान् निवासिनस्तत्र ततो5भिजग्मु: तपोदमाचारसमाधियुक्ता- स्तृणोदपात्रावरणाश्मकुट्टा:,उन्हें द्वैतववनमें आया देख वहाँके निवासी उनके दर्शनके लिये निकट आये। वे सब-के- सब तपस्या, इन्द्रिय-संयम, सदाचार और समाधिमें तत्पर रहनेवाले थे। तिनकेकी चटाई, जलपात्र, ओढ़नेका कपड़ा और सिल-लोढ़े--यही उनके पास सामग्री थी
samikṣya tān dvaitavane niviṣṭān nivāsinas tatra tato 'bhijagmuḥ | tapodamācārasamādhiyuktās tṛṇodapātrāvaraṇāśmakutṭāḥ ||
அப்போது பாண்டவர்களின் வனவாசத்தின் பன்னிரண்டாம் ஆண்டு வந்தடைந்தது. அந்த ஆண்டையும் காட்டில் மகிழ்ச்சியுடன் கழிக்க வேண்டும் என்ற பெரும் உற்சாகம் அவர்களுக்குள் எழுந்தது. அற்புத ஒளியால் பிரகாசித்த தவசிகளான பாண்டவர்கள், சைத்ரரத வனத்தைப் போல் அழகுற்ற அந்த வனத்திலிருந்து புறப்பட்டு, பாலைவனத்தருகே சரஸ்வதியின் கரையை அடைந்தனர்; அங்கேயே குடியிருப்பை நாடி த்வைதவனத்தின் த்வைத சரோவரத்தின் அருகே சென்றனர். அக்காலத்தில் பாண்டவர்களின் சிறப்பு விருப்பம் எப்போதும் தனுர்வேதத்திலேயே வெளிப்பட்டது. அவர்கள் த்வைதவனத்தில் தங்கியிருப்பதைப் பார்த்து அங்குள்ள வனவாசிகள் அவர்களைத் தரிசிக்க அருகே வந்தனர். அவர்கள் அனைவரும் தவம், இந்திரியக் கட்டுப்பாடு, நல்லொழுக்கம், சமாதி ஆகியவற்றில் ஈடுபட்டோர்; அவர்களுடைய எளிய உடைமைகள் புல்மடிகள், நீர்பாத்திரங்கள், போர்வைத் துணி, மற்றும் அரைக்கும் கல் கருவிகள் மட்டுமே.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharmic ideals embodied by forest ascetics: austerity (tapas), sense-restraint (dama), ethical conduct (ācāra), and meditative steadiness (samādhi), along with deliberate simplicity in possessions—suggesting that inner discipline, not material abundance, is the basis of spiritual and moral strength.
After the Pāṇḍavas take up residence in the Dvaita forest, the local ascetics notice them and come to see them. The verse characterizes these residents by their disciplined lifestyle and minimal belongings, setting the tone of a spiritually charged forest setting during the exile.