Shloka 23
राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः
Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration
संजातमुपजीवन् स लभते सुमहत् फलम् | इसी प्रकार राष्ट्रका भी अधिक दोहन करनेसे वह दरिद्र हो जाता है; इस कारण वह कोई महान् कर्म नहीं कर पाता। जो राजा स्वयं रक्षामें तत्पर होकर समूचे राष्ट्रपर अनुग्रह करता है और उसकी प्राप्त हुई आयसे अपनी जीविका चलाता है, वह महान् फलका भागी होता है ।।
sañjātam upajīvan sa labhate sumahat phalam | āpad-arthaṃ ca niryāt dhanaṃ tv iha vivardhayet ||
நியாயமாகக் கிடைக்கும் வருவாயிலேயே வாழும் அரசன் மிகப் பெரிய பயனை அடைவான். நாட்டை அளவுக்கு மீறிப் பிழிந்தெடுத்தால் அது வறுமையடையும்; ஆகவே அது மகத்தான செயல்களைச் செய்ய இயலாது. அரசன் தானே பாதுகாப்பில் உறுதியாக இருந்து நாட்டின்மேல் அருள் காட்டி, நியாயமாக வரும் அரசுவரியிலேயே தன் வாழ்வை நடத்தினால், அவன் பெரும் புண்ணியத்தின் பங்காளி ஆவான். மேலும், பேரிடர் காலத்திற்காக இங்கே செல்வத்தைச் சேமித்து வளர்த்தும் வைத்திருக்க வேண்டும்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must not exploit the realm through excessive extraction; he should protect and support the people, live on rightful revenue, and maintain an emergency reserve. Ethical governance sustains prosperity and enables great works.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises Yudhishthira about sound kingship: overtaxation impoverishes the kingdom, while protection, benevolence, and prudent treasury management bring lasting merit and stability.