Shloka 18
अध्याय ५७ — राज्ञः नित्यप्रयत्नः, रक्षा-प्रधानता, तथा त्याग-नीतिः
Chapter 57: Constant Royal Vigilance, Primacy of Protection, and Principles of Dismissal
कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपम: । वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मन:
bhīṣma uvāca | kośasyopārjanaratir yama-vaiśravaṇopamaḥ | vettā ca daśa-vargasya sthāna-vṛddhi-kṣayātmanaḥ ||
பீஷ்மர் கூறினார்—அரசன் எப்போதும் அரசுக் களஞ்சியத்தைச் சேர்த்தும் காத்தும் நிறைவாக வைத்திருக்க முயல வேண்டும்; நீதிநிர்வாகத்தில் யமனைப் போலவும், செல்வச் சேர்க்கையில் வைஶ்ரவணன் (குபேரன்) போலவும் இருக்க வேண்டும். மேலும் நாட்டின் நிலைபெறுதல், வளர்ச்சி, வீழ்ச்சி ஆகியவற்றை நிர்ணயிக்கும் பத்துவகை காரணிகளை அவன் எப்போதும் அறிந்திருக்க வேண்டும்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must balance two royal obligations: impartial justice (modeled on Yama) and prudent wealth-management and revenue-building (modeled on Kubera), while also mastering the key analytical categories that explain a kingdom’s stability, growth, and decline.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on practical kingship—emphasizing the treasury as the backbone of governance, the necessity of strict fairness in punishment and adjudication, and systematic knowledge of the factors that affect the state’s fortunes.