Shloka 13
Nāgendra–Brāhmaṇa Saṃvāda: Praśna-vidhi and Dharmic Approach on the Gomatī Riverbank
भूतप्रलयमत्यन्तं शृणुष्व नृपसत्तम
vaiśaṃpāyana uvāca | bhūta-pralayam atyantaṃ śṛṇuṣva nṛpa-sattama |
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அரசர்களில் சிறந்தவனே, பஞ்சமஹாபூதங்களின் இறுதி பிரளயக் கதையை கேள். பழங்காலத்தில் இந்தப் பூமி ஒரே பேர்கடலின் நீரில் லயமானது; நீர் தீயில், தீ காற்றில், காற்று ஆகாயத்தில், ஆகாயம் மனத்தில், மனம் வெளிப்பட்ட தத்துவமான மகத்தில், மகம் அவ்யக்தப் பிரகிருதியில், அவ்யக்தம் மாயையுடன் கூடிய ஈசுவரரூப புருஷனில், அந்தப் புருஷன் அனைத்திலும் நிறைந்த பரமாத்மாவில் லயமானான். அப்போது எங்கும் இருளே இருள்; அதற்கு அப்பால் எதுவும் அறியப்படவில்லை.
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
All compounded realities—starting from the gross elements and extending through mind and cosmic principles—are impermanent and ultimately dissolve back into subtler causes, culminating in the all-pervading Supreme Self. The passage encourages detachment and a perspective grounded in ultimate reality rather than transient forms.
Vaiśaṃpāyana addresses a king and begins describing the ‘ultimate dissolution’ (atyanta-pralaya): earth merges into water, water into fire, fire into wind, wind into space, space into mind, mind into mahat (the manifest), mahat into prakṛti (the unmanifest), prakṛti into īśvara/puruṣa, and finally into Paramātman—after which only darkness is perceived.