Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
मोहो<5प्रकाशस्तामिस्रमन्धतामिस्रसंज्ञितम् । मरणं चान्धतामिस्रं तामिस््र क्रोध उच्यते,मोह, अप्रकाश (अज्ञान), तामिस्र और अन्धतामिस्र--ये सब तमोगुणके लक्षण हैं। इनमें तामिस्र क्रोधका वाचक है और अन्धतामिस्र मरणका। भोजनमें रुचिका न होना, खानेकी वस्तुओंसे तृप्ति या संतोषका अभाव अथवा कितना ही भोजन क्यों न मिले, उसे पर्याप्त न मानना, पीनेकी वस्तुओंसे कभी तृप्त न होना, दुर्गन्धयुक्त वस्त्र, अनुचित विहार, मलिन शय्या और आसनोंका सेवन, दिनमें सोना, अत्यन्त वाद-विवादमें और प्रमादमें अत्यन्त आसक्त रहना, अज्ञानवश नाच-गीत और नाना प्रकारके बाजोंमें श्रद्धा, नाना प्रकारके धर्मोंसे द्वेष--ये तमोगुणके लक्षण हैं
yājñavalkya uvāca | moho 'prakāśas tāmisram andhatāmisra-saṃjñitam | maraṇaṃ cāndhatāmisraṃ tāmisraṃ krodha ucyate ||
யாஜ்ஞவல்க்யர் கூறினார்—மோகம் என்பதே ‘அப்ரகாசம்’ (அஞ்ஞானம்) எனப்படும் நிலை; அதுவே ‘தாமிஸ்ரம்’ மற்றும் ‘அந்ததாமிஸ்ரம்’ என்று அழைக்கப்படுகிறது. தாமிஸ்ரம் கோபம் எனவும், அந்ததாமிஸ்ரம் மரணம் எனவும் கூறப்படுகிறது. அறநெறி நோக்கில் இவை தமோகுணத்தின் அடையாளங்கள்—மனம் இருளால் மூடப்படும்போது, கோபம் அதை இன்னும் ஆழ்ந்த இருளில் தள்ளுகிறது; அந்த மறைவு உச்சத்தில் விவேகமும் வாழ்வும் மரணத்துக்கு ஒப்பான அழிவை அடைகின்றன.
याज़्वल्क्य उवाच