Shloka 26
तमसो लक्षणानीह भक्षणाद्यभिरोचनम् | भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता,मोह, अप्रकाश (अज्ञान), तामिस्र और अन्धतामिस्र--ये सब तमोगुणके लक्षण हैं। इनमें तामिस्र क्रोधका वाचक है और अन्धतामिस्र मरणका। भोजनमें रुचिका न होना, खानेकी वस्तुओंसे तृप्ति या संतोषका अभाव अथवा कितना ही भोजन क्यों न मिले, उसे पर्याप्त न मानना, पीनेकी वस्तुओंसे कभी तृप्त न होना, दुर्गन्धयुक्त वस्त्र, अनुचित विहार, मलिन शय्या और आसनोंका सेवन, दिनमें सोना, अत्यन्त वाद-विवादमें और प्रमादमें अत्यन्त आसक्त रहना, अज्ञानवश नाच-गीत और नाना प्रकारके बाजोंमें श्रद्धा, नाना प्रकारके धर्मोंसे द्वेष--ये तमोगुणके लक्षण हैं
tamaso lakṣaṇānīha bhakṣaṇādy-abhirocanam | bhojanānām aparyāptis tathā peyeṣv atṛptatā ||
யாஜ்ஞவல்க்யர் கூறினார்—இங்கே தமோகுணத்தின் அடையாளங்கள்: உண்ணுதல் முதலியவற்றில் ஆசை; உணவு எப்போதும் போதாது என்ற எண்ணம்; மேலும் பானங்களாலும் திருப்தி அடையாமை. இத்தகைய தாமஸப் போக்கில் மோகம் மற்றும் ‘அப்ரகாசம்’ (அஞ்ஞானம்) பெருகுகின்றன; அது ‘தாமிஸ்ரம்’ (கோபரூப இருள்) எனும் நிலையில் விழுகிறது; ‘அந்ததாமிஸ்ரம்’ (மரணாந்த இருள்) எனும் ஆழத்தில் மூழ்குகிறது. இதன் குறிகள்—நலமான உணவில் விருப்பமின்மை, எவ்வளவு கிடைத்தாலும் மனநிறைவு இல்லாமை, குடிப்பதாலும் தாகம் தீராமை, துர்நாற்றமுள்ள ஆடைகளில் விருப்பம், ஒழுங்கற்ற நடத்தை, அழுக்கான படுக்கை மற்றும் இருக்கைகளில் பழக்கம், பகலில் உறக்கம், அளவுக்கு மீறிய வாத-விவாதமும் அலட்சியமும், அறியாமையால் நடனம்-பாடல் மற்றும் பலவகை வாத்தியங்களில் ஈடுபாடு, மேலும் பல்வேறு தர்ம வழிகளின் மீது வெறுப்பு.
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse defines tamas by its ethical and psychological symptoms: compulsive craving, chronic dissatisfaction, and ignorance that manifests as delusion, rage (tāmisra), and a deathward darkness (andhatāmisra). It warns that tamas is recognized not by theory but by conduct—heedlessness, impurity, and hostility toward dharma.
In Śānti Parva’s instructional setting, Yājñavalkya is teaching about the guṇas. Here he enumerates observable signs of tamas, linking inner darkness to outward habits and moral decline.