Shloka 38
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
जब यह पुरुष पचीसतवें तत्त्वस्वरूप परमात्मामें स्थित हो जाता है, तब उसकी स्थिति उत्तम बतायी जाती है--वह ठीक बर्ताव करता है, ऐसा माना जाता है। एकत्वका बोध ही ज्ञान है और नानात्वका बोध ही अज्ञान है ।।
tattvanistattvayor etat pṛthag eva nidarśanam | pañcaviṃśatisargaṃ tu tattvam āhur manīṣiṇaḥ ||
ஒன்றுமை உணர்வே ஞானம்; பல்மையை இறுதியெனக் கருதும் உணர்வே அஞ்ஞானம். ‘தத்துவம்’ மற்றும் ‘நிஸ்தத்துவம்’ என்பவற்றின் வேறுபாட்டை இவ்வாறு அறிய வேண்டும். சில ஞானிகள் இருபத்தைந்து தத்துவங்களின் தொகுதியையே ‘தத்துவம்’ என்கிறார்கள்; மற்றோர் பண்டிதர்கள் இருபத்துநான்கு ஜடத் தத்துவங்களை ‘தத்துவம்’ என்றும், இருபத்தைந்தாவது—சேதன பரமாத்மாவை—‘நிஸ்தத்துவம்’, அதாவது க்ஷர வகைகளுக்கு அப்பாற்பட்டது என்றும் கூறுகின்றனர். மனிதன் அந்த இருபத்தைந்தாம் உண்மையில் நிலைபெறும்போது, அவன் நிலை உயர்ந்தது எனவும் அவன் நடத்தை முறையானது எனவும் சொல்லப்படுகிறது.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes between perishable categories (tattvas as analyzable principles) and the transcendent conscious reality. Some count 25 principles as tattva; others treat the 24 insentient evolutes as tattva and the 25th, the Supreme Self, as beyond them. Ethically, true right conduct is grounded in abiding in that highest reality; unity (ekatva) is knowledge, while taking multiplicity as ultimate is ignorance.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Vasiṣṭha is teaching a listener about metaphysical discernment and its moral consequence: recognizing the Supreme Self as distinct from changing constituents leads to an ‘excellent state’ and proper conduct.