Shloka 51
Saṃhāra-krama (The Sequence of Cosmic Dissolution) — Yājñavalkya’s Discourse
यथा कश्रिद् वन॑ घोरं बहुसर्पसरीसूपम् । श्वभ्रवत् तोयहीनं च दुर्गमें बहुकण्टकम्
yathā kaścid vanaṁ ghoraṁ bahu-sarpa-sarīsṛpam | śvabhravat toyahīnaṁ ca durgamaṁ bahu-kaṇṭakam ||
பீஷ்மர் கூறினார்—நீரற்ற பள்ளத்தாக்கைப் போல, பல பாம்புகளும் ஊர்வனங்களும் நிறைந்த, கடக்க அரிதான, முட்களால் நிரம்பிய கொடிய காட்டை—உணவு அரிதாகக் கிடைக்கும், அச்சம் மிகும், காட்டுத்தீயால் மரங்கள் சாம்பலான, கொள்ளையர்களால் நிரம்பிய பாதையைக்—அரிதாக ஒருவனே நலமுடன் கடக்க முடியும்; அதுபோலவே யோகப் பாதையைச் சார்ந்தால், அரிதான ஒரு த்விஜனே அதில் திறம்பட முன்னேற முடியும்; ஏனெனில் அந்தப் பாதை பல குறைகளும் கடினங்களும் நிறைந்ததாகச் சொல்லப்படுகிறது.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the yogic path is intrinsically difficult and perilous—like crossing a deadly, thorny, waterless forest—and therefore only a rare, well-prepared practitioner can proceed safely; it calls for vigilance, endurance, and freedom from common pitfalls.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on higher dharma and spiritual disciplines. Here he uses a vivid simile of a dangerous forest journey to explain why progress on the path of Yoga is uncommon and requires exceptional steadiness.