Shloka 15
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् | आत्मकर्मोद्धवां तात जिद्नावर्ता दुरासदाम्
saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarām | ātmakarmoddhavāṃ tāta jihvāvartāṃ durāsadām ||
வ்யாசர் கூறினார்—அன்புடையோனே! இந்தச் சம்சார ஓட்டம் சம்சார-சாகரத்தில் கலக்கிறது; அதன் ஆழங்கள் யோனி மற்றும் பாதாளம் போல இருப்பதால் அதைத் தாண்டுதல் மிகக் கடினம். அது ஒருவனின் சொந்த கர்மங்களிலிருந்தே பிறக்கிறது; நாவு (ருசி-வேட்கை) அதன் சுழல், அதனை அணுகுதலும் அபாயம். தூய அறிவும் தன்னடக்கமும் கொண்டு மட்டுமே மனிதன் அதைத் தாண்டி பாதுகாப்பான கரையை அடைகிறான்.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Worldly bondage is self-created through one’s own karma and cravings; sense-driven appetite (symbolized by the tongue) becomes a whirlpool that drags one back into saṃsāra. The remedy implied is purification of intellect, restraint, and disciplined living aimed at liberation.
In Śānti Parva’s instruction-oriented setting, Vyāsa addresses a listener affectionately (“tāta”) and teaches through a vivid allegory: saṃsāra is a terrifying river leading into the ocean of continued existence, difficult to cross because of inner forces like craving and habit.