Shloka 13
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रो धसरीसूपाम् । सत्यतीर्थनृतक्षोभां क्रोधपड्कां सरिद्वराम्
lobha-moha-tṛṇa-channāṁ kāma-krodha-sarīsṛpām | satya-tīrtha-nṛta-kṣobhāṁ krodha-paṅkāṁ sarid-varām ||
வ்யாசர் கூறினார்—சம்சார நதி அச்சமூட்டுவது; அது எல்லா உலகங்களிலும் ஓடுகிறது. மனத்தின் சங்கல்பங்களே அதன் கரைகள்; லோபமும் மோஹமும் எனும் புல்-பாசியால் அது மறைக்கப்பட்டுள்ளது. காமமும் கோபமும் அதில் பாம்புகள் போல குடியிருக்கின்றன. சத்தியம் அதன் தீர்த்தம் (துறை), பொய் அதன் கலக்கம்; கோபமே அதன் சேறு. அது பேர்வேகத்தால் உயிர்களை இழுத்துச் செல்கிறது; தன்னை வெல்லாதவர்க்கு அது தாண்ட இயலாதது, ஆனால் தூய விவேகத்தால் தாண்டலாம்.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Saṁsāra is portrayed as a dangerous river whose hidden grasses are greed and delusion, whose serpents are desire and anger, and whose mud is anger itself. Crossing becomes possible through self-conquest and purified discernment, with truth serving as the reliable ‘ford’.
In Śānti Parva’s instruction on liberation and conduct, Vyāsa teaches through an extended metaphor: the human condition is like a river that sweeps beings along, and the listener is urged to cross it by cultivating truth, clarity, and mastery over the mind and passions.