Shloka 5
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
पश्यती भवते दृष्ठी रसती रसन॑ भवेत् | जिप्रती भवति प्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक्,वही देखते समय दृष्टि और रसास्वादनके समय रसना हो जाती है। जब वह गन्धको ग्रहण करती है, तब वही प्राणेन्द्रिय कहलाती है। इस प्रकार बुद्धि ही पृथक्-पृथक् विकृत होती है
paśyatī bhavate dṛṣṭiḥ rasatī rasanā bhavet | jighratī bhavati prāṇaṃ buddhir vikriyate pṛthak ||
வியாசர் விளக்கினார்— ஒரே உள்ளாற்றல் செயல்பாட்டின் வேறுபாட்டால் பல இந்திரிய-சக்திகளாகத் தோன்றுகிறது: உருவங்களை அறியும் போது அது ‘பார்வை’; சுவையை அறியும் போது ‘நாக்கு’; மணத்தை அறியும் போது ‘மூக்கு’ எனப்படுகிறது. இவ்வாறு புத்தியே பலவகை மாற்றங்களாகப் பேசப்படுகிறது; ஆனால் தத்துவத்தில் அது ஒன்றே.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that what we call separate sense-faculties are functional modifications of a single inner principle—buddhi—so multiplicity is a matter of operation and naming, not ultimate separateness.
In the didactic discourse of Śānti Parva, Vyāsa is explaining the inner mechanics of perception: the same inner faculty is designated as sight, taste, or (in relation to smell) prāṇa, depending on the activity it performs.