Shloka 25
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
साद्यस्कांश्न॒ यजेद यज्ञानिष्टी श्वैवेह सर्वदा । यदैव याजिनां यज्ञादात्मनीज्या प्रवर्तते
sādyaskāṃś ca yajed yajñān iṣṭīś caiveha sarvadā | yadaiva yājināṃ yajñād ātmanījyā pravartate, atha ātmānam eva yajan ātmani rataḥ san ātmaniiva krīḍet | sarvathā ātmano 'śrayaṃ gacchet | agnihotrāgnīn ātmani samāropya samasta-saṃgraha-parigrahaṃ tyajet | sadyaḥ-sampādyān brahmayajñādīn yajñān iṣṭīś ca nityaṃ mānasam anuṣṭhāya tiṣṭhet | etat tāvat kuryād yāvat yājñikānāṃ karmamaya-yajñāt nivṛttir bhūtvā ātmayajñasya abhyāso jāyate ||
இந்த வாழ்விலேயே எப்போதும் உடனடியாக நிறைவேற்றத்தக்க யாகங்களையும் பலவகை இஷ்டிகளையும் செய்து வர வேண்டும்—யாகத்தின் இடத்தில் ஆத்ம வழிபாடு எழும் தருணம் வரும்வரை. அப்போது ஆத்மாவையே யஜித்து, ஆத்மாவிலேயே ஈடுபட்டு, ஆத்மாவிலேயே ஆனந்த விளையாட்டை அனுபவிக்க வேண்டும்; எல்லாவிதத்திலும் ஆத்மாவையே சரணாகக் கொள்ள வேண்டும். அக்னிஹோத்ரத்தின் தீயை ஆத்மாவிலேயே நிறுவி, எல்லாப் பரிக்ரஹங்களையும் துறந்து, ப்ரஹ்மயஜ்ஞம் முதலிய யாகங்களையும் இஷ்டிகளையும் எப்போதும் மனத்தால் அனுஷ்டிக்க வேண்டும்—செயல்மய யாகத்திலிருந்து விலகி ஆத்மயஜ்ஞப் பயிற்சி நிலைபெறும் வரை.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Ritual sacrifice has value, but its mature culmination is the inward ‘sacrifice to the Self’: internalizing the sacred fires, renouncing hoarding and possessiveness, and sustaining mental worship and study until self-absorption and self-reliance become steady.
In Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Vyāsa advises a gradual shift: continue immediate rites and offerings, but when inner worship awakens, turn from action-based yajña toward contemplative self-offering, making the Self the altar, refuge, and delight.