Shloka 53

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

Devanagari script

सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है

Transliteration

sattvasaṁsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṁ ca pañcamaṁ svapnam—ime pañca doṣā uktās teṣāṁ pūrṇatayā ucchedaṁ kuryāt | teṣu krodhaṁ śamena jayet, kāmaṁ saṅkalpa-tyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇa-sevanena nidrāyā ucchedaṁ kartum śaknoti ||

Translation

வியாசர் கூறினார்—சத்துவத்தைப் பயில்வதால் திடமுடையவன் நித்திரையை அறுத்தொழிக்கத் தகுதியடைகிறான். யோகத்திற்கு இடையூறாகும் ஐந்து குற்றங்களை ஞானிகள் கூறுகின்றனர்—காமம், கோபம், பேராசை, பயம், மேலும் ஐந்தாவதாகச் சுவப்னம்; இவற்றை வேரோடு அகற்ற வேண்டும். அவற்றில் கோபம் ‘சமம்’ எனும் அடக்கத்தால் வெல்லப்பட வேண்டும்; காமம் பிடிவாதமான சங்கல்பமும் கட்டாய ஆசையும் துறப்பதால் தோற்கடிக்கப்படுகிறது; சத்துவகுணத்தைத் துணையாகக் கொண்டால் திடமுடையவன் நித்திரையையும் கடந்து நிற்பான்.

Word by Word

• {'sattva-saṁsevana': 'cultivation/constant resort to sattva (clarity, purity, balance)', 'dhīra': 'steadfast, self-possessed person', 'nidrā': 'sleep

• lethargy that dulls awareness', 'ucchettum / uccheda': 'to cut off

• eradication, uprooting', 'vidvān': 'the wise, learned person', 'yoga': 'discipline of inner integration

• meditative practice', 'kāma': 'desire, craving', 'krodha': 'anger', 'lobha': 'greed, grasping', 'bhaya': 'fear', 'svapna': 'dreaming

• dream-state distraction', 'doṣa': 'fault, defect, obstacle', 'śama': 'calmness

• mental restraint, pacification of the mind', 'saṅkalpa': 'intention, resolve, mental construction/volition', 'tyāga': 'renunciation, letting-go', 'parājayet / jayet': 'should defeat / should conquer', 'sattva-guṇa': 'the sattva quality among the guṇas (clarity, luminosity)'}

Speaker

व्यास उवाच

Characters & Entities

• Vyāsa

Educational Q&A

What is the core teaching?

Yoga requires uprooting five inner obstacles—desire, anger, greed, fear, and dreaming. Anger is subdued through śama (mental restraint), desire through abandoning saṅkalpa (compulsive intention), and sleep is overcome by cultivating sattva (clarity and purity).

What is happening in the narrative?

In the instruction-heavy Shānti Parva, Vyāsa delivers a didactic teaching on inner discipline, listing psychological impediments to yogic practice and prescribing specific methods of conquest grounded in self-restraint and the cultivation of sattva.