Shloka 49

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

Devanagari script

सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है

Transliteration

sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogake ye doṣāḥ kāmaḥ krodhaḥ lobhaḥ bhayaṃ pañcamaś ca svapnaḥ—ete pañca doṣān pūrṇatayā ucchedayet | eṣu krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum śaknoti |

Translation

வியாசர் கூறினார்—சத்துவத்தைப் பயில்வதால் திடமுடையவன் நித்திரையை அறுத்தொழிக்கத் தகுதியடைகிறான். யோகத்திற்கு இடையூறாகும் ஐந்து குற்றங்களை ஞானிகள் கூறுகின்றனர்—காமம், கோபம், பேராசை, பயம், மேலும் ஐந்தாவதாகச் சுவப்னம் (நித்திரையால் உண்டாகும் மயக்கம்); இவ்வைந்தையும் வேரோடு அகற்ற வேண்டும். அவற்றில் கோபத்தை ‘சமம்’ எனும் மனக்கட்டுப்பாட்டால் வெல்ல வேண்டும்; காமத்தை ஆசைத் தூண்டும் சங்கல்பங்களைத் துறப்பதனால் அடக்க வேண்டும்; சத்துவகுணத்தைத் துணையாகக் கொண்டால் திடமுடையவன் நித்திரையும் சோம்பலையும் வென்று நிற்பான்.

Word by Word

• {'sattva-saṃsevana': 'cultivation/association with sattva

• nurturing clarity, balance, and purity', 'dhīra': 'steadfast, self-possessed, resolute person', 'nidrā': 'sleep

• also lethargy and dullness that obstructs practice', 'ucchettum / uccheda': 'to cut off, uproot, eradicate', 'vidvān': 'the wise, learned person', 'yoga': 'discipline of inner integration

• meditative and ethical practice', 'doṣa': 'fault, defect, obstacle', 'kāma': 'desire, craving, sensual/egoic impulse', 'krodha': 'anger, wrath', 'lobha': 'greed, grasping', 'bhaya': 'fear, anxiety', 'svapna': 'dream

• here linked with sleep and dream-born distraction', 'śama': 'calmness

• restraint', 'manonigraha': 'control/discipline of the mind', 'saṅkalpa-tyāga': 'abandoning (compulsive) resolve/intentions

• renunciation of craving-driven plans', 'parājayet / jayet': 'should defeat / should conquer', 'sattva-guṇa': 'the quality of clarity, light, harmony'}

Speaker

व्यास उवाच

Characters & Entities

• Vyāsa

Educational Q&A

What is the core teaching?

Yoga is hindered by five inner defects—desire, anger, greed, fear, and dream/sleep-born distraction. They must be uprooted: anger through śama (mental restraint), desire through saṅkalpa-tyāga (renouncing craving-driven intentions), and lethargy/sleep through sustained cultivation of sattva.

What is happening in the narrative?

In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa instructs on inner discipline. The focus is not external action but ethical-psychological training: identifying obstacles to yogic steadiness and prescribing concrete methods to overcome them.