Shloka 20
Adhyātma-krama: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman Hierarchy and Citta-Prasāda (आध्यात्मक्रमः)
यच्चेदं प्रभव: स्थान भूतानां संयमो यम: । स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वन्द्रसृष्टानि भूरिश:
yaccedaṃ prabhavaḥ sthānaṃ bhūtānāṃ saṃyamo yamaḥ | svabhāvenaiva vartante dvandrasṛṣṭāni bhūriśaḥ ||
வியாசர் கூறினார்—‘காலம்’ எனும் தத்துவமே உயிர்களின் தோற்றமும் தங்குமிடமும்; அதுவே அவர்களை அடக்கும் கட்டுப்பாடும் ஆளுமையும் (யமம்) ஆகும். அதனுள் இரட்டையெதிர்மைகளால் உருவான எண்ணற்ற உயிர்கள் தத்தம் இயல்பின்படியே இயங்குகின்றன.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Time (Kāla) is presented as the overarching principle that brings beings forth, provides their ground of existence, and regulates them; within this framework, creatures act according to their inherent nature (svabhāva) amid the play of opposites (dvandva).
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vyāsa explains a metaphysical view: the world of living beings is governed by Time, and the diversity of conduct and experience arises naturally from svabhāva under the conditions of dualities.