Shloka 16
कालनिर्णयः, युगधर्मवर्णनम्, सृष्टिक्रमश्च
Time-Reckoning, Yuga-Dharma, and the Sequence of Creation
को हि लोकस्य कुरुते विनाशप्रभवावुभौ । कृतं हि तत् कृतेनैव कर्ता तस्यापि चापर:
śakra uvāca | ko hi lokasya kurute vināśa-prabhavāv ubhau | kṛtaṃ hi tat kṛtenaiva kartā tasyāpi cāparaḥ |
சக்ரன் கூறினான்—உலகின் அழிவும் தோற்றமும்—இவ்விரண்டையும் யார் செய்கிறார்? உயிர்கள் தாமே செய்த கருமங்களாலேயே அது நிகழ்கிறது; ஆயினும் அந்தக் கருமங்களுக்குப் பின்னாலும் இன்னொரு தூண்டுபவன்—ஈசுவரன்—நின்றிருக்கிறான்।
श॒क्र उवाच
Educational Q&A
The verse balances human moral responsibility with a higher metaphysical causality: worldly creation and destruction unfold through beings’ own actions (karma), yet the ultimate enabling/impelling principle behind action is a higher power (Īśvara).
Śakra (Indra) speaks in a didactic exchange in the Śānti Parva, reflecting on the causes behind cosmic events. He frames world-processes as arising from karma while also pointing to a transcendent instigator beyond the visible agents.