Shloka 14
अव्यक्त–व्यक्त–कारणकार्यविवेकः
Avyakta–Vyakta and Causality: Discrimination of Field and Knower
अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभि: । प्राप्येन्द्रिययुणान् पडच सो<स्तमावृत्य गच्छति
antarātmā tathā deham āviśyendriya-raśmibhiḥ | prāpyendriya-guṇān pañca so 'stam āvṛtya gacchati ||
பீஷ்மர் கூறினார்—சூரியன் உதயமாகி தன் கதிர்களை எல்லாத் திசைகளிலும் பரப்பி, அஸ்தமனத்தில் அதே கதிர்களைத் தன்னுள்ளே மீண்டும் இழுத்துக் கொள்வதுபோல, அந்தராத்மா உடலில் புகுந்து, இந்திரியங்களின் கதிர்களெனும் வೃತ್ತிகளால் ஐந்து விஷயங்களையும் அறிகிறது; மரணத்தில் உடலை விட்டு நீங்கும்போது அவை அனைத்தையும் தன்னுள்ளே தொகுத்துக் கொண்டு செல்கிறது।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The Self is distinct from the body and senses: it ‘projects’ experience through the senses to grasp the five sense-objects, and at death it withdraws those faculties and moves on. Hence one should cultivate detachment and self-knowledge rather than identify with sensory life.
In Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma explains to the listener how the jiva/inner Self operates in embodiment, using the sun’s rays as a simile for the senses spreading out during life and being gathered back at the time of departure.