Shloka 27
Bhṛtya-niyoga: Role-appropriate appointment of servants and protection of the royal treasury (भृत्यनियोगः कोशरक्षणं च)
(ज्ञातीनामनवज्ञानं भृत्येष्वशठता सदा | नैपुण्यं चार्थचर्यासु यस्यैते तस्थ सा मही ।।
bhīṣma uvāca |
ñātīnām anavajñānaṁ bhṛtyeṣv aśaṭhatā sadā |
naipuṇyaṁ cārthacaryāsu yasyaitē tastha sā mahī ||
ālasyaṁ caiva nidrā ca vyasanāny atihāsyatā |
yasyaitāni na vidyante tasyaiva suciraṁ mahī ||
vṛddhasevī mahotsāho varṇānāṁ caiva rakṣitā |
dharmacaryā sadā yasya tasyeyaṁ suciraṁ mahī ||
nītimārgānusaraṇaṁ nityam utthānam eva ca |
ripūṇām anavajñānaṁ tasyeyaṁ suciraṁ mahī ||
utthānaṁ caiva daivaṁ ca tayor nānātvaṁ eva ca |
manunā varṇitaṁ pūrvaṁ vakṣye śṛṇu tadeva hi ||
utthānaṁ hi narendrāṇāṁ bṛhaspatir abhāṣata |
nayānayavidhānajñaḥ sadā bhava kurūdvaha ||
durhṛdāṁ chidradarśī yaḥ suhṛdām upakāravān |
viśeṣavic ca bhṛtyānāṁ sa rājyaphalam aśnute ||
sarvasaṅgrahaṇe yukto nṛpo bhavati yaḥ sadā |
utthānaśīlo mitrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ ||
பீஷ்மர் கூறினார்—உறவினரை இகழாதவனும், பணியாளர்களிடம் எப்போதும் வஞ்சமில்லாதவனும், பொருள்-நிர்வாகமும் செயல்-நடத்தலும் நுண்ணறிவுடன் செய்வவனும் ஆகிய அரசனின் ஆட்சிக்குள் இந்தப் பூமி நிலைத்திருக்கும். சோம்பல், அளவுக்கு மீறிய உறக்கம், தீய பழக்கங்கள், அர்த்தமற்ற நகைச்சுவைமயக்கம்—இத்தகைய குற்றங்கள் யாரிடம் இல்லையோ, அவரிடமே இந்தப் பூமி நீண்ட காலம் தங்கும். முதியோரைப் பணிவிடை செய்யும், பெரும் உற்சாகம் கொண்ட, நான்கு வர்ணங்களையும் காக்கும், எப்போதும் தர்மநடையில் நிலைக்கும் அரசனிடமே இந்தப் பூமி சிரகாலம் நிலைபெறும். நன்னெறிப் பாதையைப் பின்பற்றும், இடையறாது முயற்சி செய்பவன், பகைவரை அலட்சியம் செய்யாதவன்—அவனுடைய அதிகாரத்தில் இந்தப் பூமி நீண்ட காலம் இருக்கும். முன்னாளில் மனு மனித முயற்சி (புருஷார்த்தம்), விதி (தைவம்) மற்றும் அவற்றின் பல வேறுபாடுகளை விளக்கியுள்ளார்; அதையே நான் கூறுகிறேன்—கேள். ப்ருஹஸ்பதி அரசர்களுக்கு இடையறாத முயற்சியே அடிப்படை என்று உபதேசித்தார்; குருவம்சச் சிறந்தவனே! நீ எப்போதும் நெறி-அநெறி விதிகளை அறிந்தவனாக இரு. தீய மனத்தாரின் பலவீனங்களைப் பார்க்கும், நண்பர்களின் உதவிக்கு பதிலுதவி செய்யும், பணியாளர்களின் தனித்திறனை உணரும் ஒருவன் அரசாட்சியின் பயனை அனுபவிக்கிறான். நாட்டை ஒன்றுபடுத்தி நிலைநிறுத்துவதில் எப்போதும் ஈடுபட்டு, முயற்சியுடன் இருந்து, நண்பர்களால் செழித்திருக்கும் அரசனே அரசர்களில் சிறந்தவன்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A kingdom endures under a ruler who combines ethical restraint (no contempt for kin, no deceit toward servants, devotion to dharma) with practical competence (skill in administration, constant initiative, vigilance toward enemies, and strong alliances).
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma continues advising the Kuru king (Yudhiṣṭhira) by listing traits that stabilize sovereignty, then invokes earlier authorities—Manu on effort and fate, and Bṛhaspati on royal exertion and policy—to reinforce his counsel.