Shloka 65
Saptasārasvata-tīrtha-prasaṅgaḥ | The Saptasārasvata Pilgrimage Account and the Maṅkaṇaka Narrative
तथाश्मकुट्टैवनियैर्मुनिभिर्बहुभिववतम् । स्वाध्यायघोषसंघुष्ट मृगयूथशताकुलम्
tathāśmakūṭṭaivanijair munibhir bahubhir āvṛtam | svādhyāyaghoṣasaṃghuṣṭaṃ mṛgayūthaśatākulam || tad-anantaraṃ halāyudhaḥ baladevājī saptasārasvata-nāmakaṃ tīrtham ājagāma, yat sarasvatī-tīrtheṣu śreṣṭhatamam | tatra bahavo brāhmaṇa-saṃghā nivasanty āsan | vera-iṅguda-kāśmarya (gambhārī)-pākara-pippala-bibhitaka-kaṅkola-palāśa-karīra-pīlu-karūṣa-bilva-āmrāṭaka-atimukta-pārijāta-prabhṛtibhiḥ sarasvatī-taṭodbhavaiś ca nānāvidhaiḥ vṛkṣaiḥ suśobhitam, darśanīyaṃ manoharaṃ ca tat tīrtham | tatra kadalī-vāṭikā bahvyaḥ | tatra vāyu-jala-phala-patra-bhakṣāḥ, dantair eva ulūkhalakarma-kāriṇaḥ, aśmabhir bhinnaphala-bhojinaś ca bahavo vānaprasthā munayaḥ paripūrṇāḥ | tatra vedānāṃ svādhyāyasya gambhīro dhvaniḥ pratidhvanati sma | mṛgāṇāṃ śataśo yūthāni sarvataḥ prasṛtāni | ahiṃsā-dharma-parāyaṇā manuṣyāḥ tat tīrtham adhikaṃ sevante sma | tatraiva siddho mahāmunir maṅkaṇako mahāntam tapaś caritavān iti |
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அந்த தீர்த்தம் கற்களால் காட்டுப் பழங்களை இடித்து உடைத்து வாழும் பல முனிவர்களால் நிரம்பி இருந்தது; வேத ஸ்வாத்யாயத்தின் கனத்த முழக்கம் அங்கு ஒலித்தது; நூற்றுக்கணக்கான மானக் கூட்டங்கள் எல்லாத் திசைகளிலும் பரவி இருந்தன. அதன் பின் கலப்பாயுதம் தாங்கிய பலதேவன், சரஸ்வதியின் தீர்த்தங்களில் முதன்மை எனப் போற்றப்படும் ‘சப்தசாரஸ்வத’ என்ற தீர்த்தத்துக்கு வந்தான். அங்கு பிராமணர்களின் பெரிய பெரிய கூட்டங்கள் குடியிருந்தன. சரஸ்வதி கரையில் வளர்ந்த வேர, இங்குத, காஷ்மர்ய (கம்பாரி), பாகர, பிப்பல, பிபீதக, கங்கோல, பலாச, கரீர, பீலு, கரூஷ, பில்வ, ஆம்ராடக, அதிமுக்த, பாரிஜாத முதலிய பலவகை மரங்களாலும் மற்ற மரங்களாலும் அந்தத் தீர்த்தம் அலங்கரிக்கப்பட்டு, காண இனிமையாய் மனதை மயக்கும் வகையில் இருந்தது. அங்கு வாழைத் தோப்புகள் பல இருந்தன. காற்று, நீர், பழம், இலை ஆகியவற்றால் வாழ்பவர்கள்; பற்களையே உலக்கையாகக் கொண்டு இடிப்பவர்கள்; கற்களால் பிளந்த பழங்களை உண்ணுபவர்கள் ஆகிய பல வானப்ரஸ்த முனிவர்கள் அங்கு நிறைந்திருந்தனர். வேதப் பயிற்சியின் கனத்த ஒலி அங்கு எதிரொலித்தது; மானக் கூட்டங்கள் எங்கும் பரவின. அஹிம்சைத் தர்மத்தில் நிலைத்த நீதிமான்கள் அந்தத் தீர்த்தத்தை மிகுதியாக நாடினர். அதே இடத்தில் सिद्ध மகாமுனி மங்கணகன் பெரும் தவம் செய்திருந்தான்.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage elevates tīrtha-life as an ethical and spiritual ideal: non-violence (ahiṃsā), disciplined learning (svādhyāya), and austerity (tapas) create a community where humans, sages, and wildlife coexist without fear, making the place ‘foremost’ not merely by geography but by conduct.
Vaiśampāyana describes a Sarasvatī pilgrimage site—Saptasārasvata—just as Baladeva arrives there. The scene is painted with hermit-sages living on simple forest fare, constant Vedic recitation, abundant deer herds, and the memory of the great sage Maṅkaṇaka’s austerities performed at that very tīrtha.