Adhyaya 43
अभिमन्योर् दारुणः संमर्दः (Abhimanyu’s fierce melee amid chariot formations)
Upa-parva: Saindhava-niruddha–Saubhadra-raṇa (Episode: Abhimanyu presses the Kaurava host after the Pandavas are checked by Jayadratha)
Saṃjaya reports that, with the Pandavas’ advance checked by Saindhava (Jayadratha), the engagement intensifies into a severe clash between the Kaurava forces and their opponents. Abhimanyu (Saubhadra), described as truthful in resolve and difficult to assail, enters the hostile host and agitates it like a sea-creature churning the ocean. Kuru warriors converge upon him with dense arrow volleys, producing a sustained, close-quarters mêlée. In the exchange, Abhimanyu disables Vṛṣasena’s chariot capability by killing the charioteer and cutting the bow; he is then struck, and his horses carry the chariot away from the immediate press. As the chariot withdraws, opponents acclaim the tactical displacement. A warrior identified as Vasātīya charges and showers Abhimanyu with arrows while issuing a threat; Abhimanyu responds with a swift shot that pierces the attacker’s heart, causing him to fall. Angered Kṣatriya leaders then surround Abhimanyu with intensified combat. The narration shifts to battlefield effects: severed arms with weapons, fallen ornaments, broken standards, damaged chariots, dead elephants, and scattered equipment cover the ground. Abhimanyu’s movement becomes hard to perceive amid the chaos; only flashes of gold and weaponry are visible, and he is likened to the sun standing in the middle, taking down fighters with arrows.
Chapter Arc: द्रोण के व्यूह-द्वार पर एक ही नाम बिजली-सा चमकता है—सैन्धव जयद्रथ। पाण्डवों के लिए मार्ग खुला है, पर हर कदम पर वही द्वारपाल बनकर खड़ा है; और उसके रथ-घोड़े, ध्वजा और साज-सज्जा युद्धभूमि को भी ‘गन्धर्वनगर’ जैसा मायावी वैभव दे देते हैं। → पाण्डव-पक्ष के योद्धा—द्रुपद, शिखण्डी, केकय, द्रौपदेय—अलग-अलग दिशाओं से दबाव बनाते हैं, पर जयद्रथ हर उस वीर को चुन-चुनकर रोकता है जो द्रोण-नीक को भेदने का यत्न करता है। व्यूह का द्वार जैसे एक ही देह में सिमट गया हो। → भीषण धक्कामुक्की के बीच सात्यकि का धनुष कटता है; वह रथ से कूदकर दूसरे रथ पर चढ़ता है—युद्ध की धूल में सिंह-सा उछलता हुआ। उसी क्षण जयद्रथ का ‘अश्रद्धेय’ पराक्रम सब देखते हैं: वह एक-एक करके आने वाले भेदकों को रोककर पाण्डवों का मार्ग बंद कर देता है। → अध्याय का निष्कर्ष यह है कि सौभद्र (अभिमन्यु) द्वारा पहले दिखाया गया पथ अब जयद्रथ द्वारा निवारित हो गया है; द्रोण-व्यूह का द्वार सुरक्षित है और पाण्डवों की गति थम जाती है। → व्यूह-द्वार बंद है, पर पाण्डवों का संकल्प नहीं—अब प्रश्न यह है कि इस ‘द्वारपाल’ को कौन और कैसे हटाएगा, ताकि भीतर फँसे अभिमन्यु तक सहायता पहुँच सके?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल २४ श्लोक हैं।) ऑपन-आ प्रात | अर: त्रिचत्वारिशो<्ध्याय: पाण्डवोंके साथ जयद्रथका युद्ध और व्यूहद्वारको रोक रखना संजय उवाच यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र सिन्धुराजस्य विक्रमम् । शृणु तत् सर्वमाख्यास्थे यथा पाण्डूनयोधयत्
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசர்களில் சிறந்தவனே! சிந்து நாட்டின் அரசன் ஜயத்ரதனின் வீரத்தைப் பற்றி நீ என்னிடம் கேட்கிறாய்; அதனை முழுதும் கேள். அவன் பாண்டவர்களுடன் எவ்வாறு போர் செய்தான் என்பதை நான் முறையாக அனைத்தும் உரைப்பேன்.
Verse 2
तमूहुवाजिनो वश्या: सैन्धवा: साधुवाहिन: । विकुर्वाणा बृहन्तो5श्वा: श्वसनोपमरंहस:
சஞ்சயன் கூறினான்—சிந்து நாட்டில் பிறந்த அந்தப் பெரும் குதிரைகள் நன்கு பயிற்சிபெற்றவை; கட்டுப்பாட்டுக்குள் இருந்து சாரதியின் ஆணையைச் சிறப்பாக ஏற்றவை; அவை ஜயத்ரதனை ஏந்திச் சென்றன. பலவகை நடைகளை வெளிப்படுத்தி, காற்றைப் போன்ற வேகத்தில் அவனைப் போர்க்களத்தின் நெருக்கடிக்குள் முன்னே கொண்டு சென்றன.
Verse 3
गन्धर्वनगराकारं विधिवत्कल्पितं रथम् । तस्याभ्यशो भयत् केतुर्वाराहो राजतो महान्
சஞ்சயன் கூறினான்—விதிப்படி அமைக்கப்பட்ட அவனுடைய தேரு கந்தர்வர்களின் நகரம் போலத் தோன்றியது. அதன் அருகே, வராகச் சின்னம் பொறிக்கப்பட்ட பெரும் வெள்ளித் துவஜம் உயர்ந்து நின்று தேரின் அழகை மேலும் பெருக்கிற்று.
Verse 4
श्वैतच्छत्रपताकाभि क्षामरव्यजनेन च । स बभौ राजलिजड्लैस्तैस्तारापतिरिवाम्बरे,श्वेत छत्र, पताका, चँवर और व्यजन--इन राजचिह्वोंसे वह आकाशकमें चन्द्रमाकी भाँति सुशोभित हो रहा था
வெள்ளை அரசக் குடை, கொடிகள், வெளிறிய நிறச் சாமரங்கள், விசிறிகள்—இவ்வரசச் சின்னங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட அவர், வானில் நட்சத்திரங்களின் தலைவன் சந்திரனைப் போல ஒளிர்ந்தார்.
Verse 5
मुक्तावज़मणिस्वर्णर्भूषितं तदयस्मयम् । वरूथं विबभौ तस्य ज्योतिर्भि: खमिवावृतम्,उसके रथका मुक्ता, मणि, सुवर्ण तथा हीरोंसे विभूषित लोहमय आवरण नक्षत्रोंसे व्याप्त हुए आकाशके समान सुशोभित होता था
அவனது தேரின் இரும்புக் கவசம் (வரூதம்) முத்து, மணிகள், பொன், வைரம் ஆகியவற்றால் அலங்கரிக்கப்பட்டு, ஒளிகளால் நிறைந்த நட்சத்திர வானைப் போல மிளிர்ந்தது.
Verse 6
स विस्फार्य महच्चापं किरजन्निषुगणान् बहून् । तत् खण्डं पूरयामास यद् व्यदारयदार्जुनि:
அவன் பெரும் வில்லை முழுதும் இழுத்து, அம்புக் கூட்டங்களைப் பொழிந்து, அர்ஜுனன் கிழித்த அந்த இடைவெளியை நிரப்பினான்.
Verse 7
उसने अपना विशाल धनुष फैलाकर बहुत-से बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए व्यूहके उस भागको योद्धाओंद्वारा भर दिया, जिसे अभिमन्युने तोड़ डाला था ।।
பின் அவன் சாத்தியகியை மூன்று அம்புகளாலும், வ்ருகோதரன் (பீமன்) ஐ எட்டு அம்புகளாலும், த்ருஷ்டத்யும்னனை அறுபது அம்புகளாலும், விராடனை பத்து சரங்களாலும் குத்தினான்.
Verse 8
द्रुपदं पज्चभिस्ती3्ष्णै: सप्तभिश्न शिखण्डिनम् | केकयान् पज्चविंशत्या द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभि:
அவன் த்ருபதனை ஐந்து கூரிய அம்புகளாலும், சிகண்டியை ஏழு அம்புகளாலும், கேகயர்களை இருபத்தைந்து அம்புகளாலும், த்ரௌபதியின் புதல்வர்களை ஒவ்வொருவரையும் மூன்று மூன்று அம்புகளாலும் தாக்கினான்.
Verse 9
युधिष्टिरं तु सप्तत्या तत: शेषानपानुदत् । इषुजालेन महता तदद्धभुतमिवाभवत्
அவன் எழுபது அம்புகளால் யுதிஷ்டிரனைத் தடுத்து, பின்னர் மற்றவர்களைப் பின்வாங்கச் செய்தான். அந்தப் பெரும் அம்புவலையால் போர்க்களக் காட்சி அற்புதமெனத் தோன்றியது.
Verse 10
उसने सात्यकिको तीन, भीमसेनको आठ, धृष्टद्युम्नको साठ, विराटको दस, ट्रुपदको पाँच, शिखण्डीको सात, केकयराजकुमारोंको पचीस, द्रौपदीपुत्रोंकी तीन-तीन तथा युधिष्ठिरको सत्तर तीखे बाणोंद्वारा घायल कर दिया। तत्पश्चात् बाणोंका बड़ा भारी जाल-सा बिछाकर उसने शेष सैनिकोंकों भी पीछे हटा दिया। यह एक अद्भुत-सी बात थी | ७-- ९ || अथास्य शितपीतेन भल्लेनादिश्य कार्मुकम् चिच्छेद प्रहसन् राजा धर्मपुत्र: प्रतापवान्,तब प्रतापी राजा धर्मपुत्र युधिष्ठिने एक तीखे और पानीदार भल्लके द्वारा उसके धनुषको काटनेकी घोषणा करके हँसते-हँसते काट डाला
அவன் சாத்தியகியை மூன்று, பீமசேனனை எட்டு, த்ருஷ்டத்யும்னனை அறுபது, விராடனை பத்து, த்ருபதனை ஐந்து, சிகண்டியை ஏழு, கேகய இளவரசர்களை இருபத்தைந்து, த்ரௌபதியின் மகன்களைத் தலா மூன்று, யுதிஷ்டிரனை எழுபது கூரிய அம்புகளால் காயப்படுத்தினான். பின்னர் பெரும் அம்புவலையைப் பரப்பி மீதமிருந்த படையையும் பின்வாங்கச் செய்தான்; அது அற்புதக் காட்சி. அதன் பின் வீரத் தர்மபுத்திரன் யுதிஷ்டிரன் சிரித்தபடி இலக்கை அறிவித்து, ஒளிவீசும் கூர்மையான பல்ல அம்பால் எதிரியின் வில்லைக் கிழித்தான்.
Verse 11
अक्ष्णोनिमिषमात्रेण सो5न्यदादाय कार्मुकम् | विव्याध दशभि: पार्थ तांश्षैवान्यांस्त्रिभिस्त्रिभि:
கண் இமைக்கும் நேரத்திற்குள் அவன் மற்றொரு வில்லை எடுத்துக் கொண்டு யுதிஷ்டிரனை பத்து அம்புகளாலும், மற்ற வீரர்களைத் தலா மூன்று அம்புகளாலும் துளைத்தான்.
Verse 12
तत् तस्य लाघवं ज्ञात्वा भीमो भल्लैस्त्रिभिस्त्रिभि: | धनुर्ध्वजं च च्छत्र॑ च क्षितौ क्षिप्रमपातयत्
அவனுடைய வேகத்தை அறிந்த பீமன், மூன்று மூன்று பல்ல அம்புகளால் அவனின் வில், கொடி, குடை ஆகியவற்றை வெட்டி உடனே தரையில் வீழ்த்தினான்.
Verse 13
सोडन्यदादाय बलवान् सज्यं कृत्वा च कार्मुकम् । भीमस्यापातयत् केतु धनुरश्चांश्ष मारिष,आर्य! तब उस बलवान वीरने दूसरा धनुष ले उसपर प्रत्यंचा चढ़ाकर भीमके धनुष, ध्वज और घोड़ोंको धराशायी कर दिया
அப்போது அந்த வலிமைமிக்க வீரன் மற்றொரு வில்லை எடுத்து நாணை இழுத்துக் கட்டி, பீமனின் கொடியை வீழ்த்தி, அவன் வில்லைக் குலைத்துத் தகர்த்து, அவன் குதிரைகளையும் தரையில் சாய்த்தான்.
Verse 14
स हताश्चादवप्लुत्य च्छिन्नधन्वा रथोत्तमात् | सात्यकेराप्लुतो यान गिर्यग्रमिव केसरी,धनुष कट जानेपर अपने अश्वहीन उत्तम रथसे कूदकर भीमसेन सात्यकिके रथपर जा बैठे, मानो कोई सिंह पर्वतके शिखरपर जा चढ़ा हो
வில் துண்டிக்கப்பட்டபோதும் மனம் தளராது, அவன் தன் குதிரையற்ற சிறந்த தேரிலிருந்து தாவி இறங்கி, சாத்தியகியின் தேர்மேல் பாய்ந்து ஏறினான்—மலைச்சிகரத்தை ஏறும் சிங்கம்போல்।
Verse 15
ततस्त्वदीया: संहृष्टा: साधु साध्विति वादिन: । सिन्धुराजस्य तत् कर्म प्रेक्ष्याश्रद्धेयमद्भुतम्
அப்போது உங்கள் படையினர் பேரானந்தத்தில் “சாது! சாது!” என்று முழங்கினர்; ஏனெனில் சிந்து அரசனின் அந்த அதிசயமான, கேள்வியால் நம்ப இயலாத செயலை அவர்கள் கண்கூடாகக் கண்டனர்।
Verse 16
संक्रुद्धान् पाण्डवानेको यद् दधारास्त्रतेजसा । तत् तस्य कर्म भूतानि सर्वाण्येवाभ्यपूजयन्
ஜயத்ரதன் ஒருவனே தன் ஆயுதங்களின் தீவிர ஒளியால் கோபம் கொண்ட பாண்டவர்களைத் தடுத்தபோது, அவன் செய்த அந்தச் செயலை எல்லா உயிர்களும் புகழ்ந்தன।
Verse 17
सौभद्रेण हतै: पूर्व सोत्तरायोधिभिर्दिपै: । पाण्डूनां दर्शित: पन्था: सैन्धवेन निवारित:
முன்னர் சௌபத்ரன் (அபிமன்யு) ஓட்டுநர்களுடன் கூடிய யானைகளை வீழ்த்தியதால் பாண்டவர்களுக்கு வழி வெளிப்பட்டது; ஆனால் அந்த வழியையே சைந்தவன் (ஜயத்ரதன்) மறித்தான்।
Verse 18
सुभद्राकुमार अभिमन्युने पहले गजारोहियोंसहित बहुत-से गजराजोंको मारकर व्यूहमें प्रवेश करनेके लिये जो पाण्डवोंको मार्ग दिखा दिया था, उसे जयद्रथने बंद कर दिया ।।
அந்த வீரர்கள்—மத்ஸ்யர், பாஞ்சாலர், கேகயர் மற்றும் பாண்டவர்கள்—மீண்டும் மீண்டும் முயன்று படைஅணியை உடைக்கத் தாக்கினர்; ஆனால் சைந்தவன் (சிந்து அரசன்) முன்னிலையில் நிலைநிறுத்த முடியவில்லை।
Verse 19
यो यो हि यतते भेत्तुं द्रोणानीकं तवाहितः । त॑ तमेव वर प्राप्य सैन्धव: प्रत्यवारयत्
உன் பகைவர்களில் யார் யார் துரோணரின் படைவியூகத்தை உடைக்க முயன்றார்களோ, அந்த அந்தச் சிறந்த வீரரிடமே சென்று சைந்தவன் ஜயத்ரதன் அவர்களைத் தடுத்து மீளச் செய்தான்.
Verse 42
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें जयद्रथयुद्धविषयक बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் துரோணப் பர்வத்தில், அபிமன்யு-வதப் பர்வத்தின் உட்பகுதியாகிய ஜயத்ரத யுத்தம் பற்றிய நாற்பத்திரண்டாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 43
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि जयद्रथयुद्धे त्रिचत्वारिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वरमें जयद्रथका युद्धविषयक तैतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் துரோணப் பர்வத்தில், அபிமன்யு-வதப் பர்வத்தின் உட்பகுதியாகிய ஜயத்ரத யுத்தம் பற்றிய நாற்பத்துமூன்றாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Frequently Asked Questions
The ethical tension is implicit rather than debated: whether extreme, concentrated force used to regain momentum under strategic obstruction remains within kṣātra-dharma, especially when engagements become crowded, perception is degraded, and decisions must be made without full situational clarity.
The chapter underscores that agency operates within constraint: when broader strategy is impeded, disciplined initiative and clarity of resolve can restore local advantage, yet the same intensity amplifies systemic destruction—highlighting the dual-edge of heroic action in contested dharma.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-commentary is conveyed through Saṃjaya’s descriptive framing—visibility loss, the sun-simile, and the inventory of shattered matériel—positioning the episode as a study in the costs and opacity of large-scale conflict.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.