Adhyaya 165
Droṇa’s Withdrawal, Death, and the Kaurava Rout (द्रोणनिधन-प्रसङ्गः)
Upa-parva: Droṇa-vadha (The Fall of Droṇa) — episodic unit within Droṇa-parva
Saṃjaya describes a battlefield rendered chaotic by broken chariots, fallen standards, and mass casualties. Yudhiṣṭhira directs the Sṛñjaya mahārathas to press Droṇa (Bhāradvāja), while ominous portents accompany the decisive engagement. Dhṛṣṭadyumna intensifies the assault with dense arrow-volleys; Droṇa counters, then becomes increasingly oriented toward relinquishing life through yogic composure. Bhīma articulates an ethical reproach emphasizing ahiṃsā as a superior norm and the incongruity of a brāhmaṇa engaging in expansive killing for filial and material motives. Droṇa publicly lays down weapons, offers non-fear to beings, and enters yogic absorption; a limited set of observers perceive his luminous ascent. In the ensuing vulnerability, Dhṛṣṭadyumna approaches with a sword and kills Droṇa despite protests, provoking immediate Kaurava demoralization and flight. The chapter closes with Droṇa’s son (Aśvatthāman) learning of his father’s death and rising into intense anger, setting up subsequent retaliatory actions.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—घोर युद्ध रात्रि में भी थमा नहीं; अंधकार ऐसा कि योद्धा सामने खड़े शत्रु को भी नहीं पहचान पाते। → अंधेरे में अनुमान और पुकार के सहारे वार-प्रतिवार बढ़ता जाता है; तब दोनों सेनाएँ एक-एक रथ, हाथी और ध्वज के पास मशालें/प्रदीप बाँधकर समूचे रणक्षेत्र को प्रकाश से भर देती हैं। → प्रदीपों की ज्वाला, दिव्य आभूषणों की चमक और दीप्त शस्त्रों के तेज से रात ‘शरत्काल के मध्याह्न सूर्य’ जैसी दहकती प्रतीत होती है—और उसी प्रकाश में रथ-घोड़े-गजों का महासागर, रक्त-वर्षा और शस्त्र-वृष्टि के बीच ‘रात्रि का रण-दुर्दिन’ चरम पर पहुँचता है। → प्रकाशित रणभूमि में सेना पुनः व्यवस्थित दिखती है, पर दृश्य भयावह है—वीरों के गिरने से युद्धस्थल देव-गन्धर्व-यक्ष-अप्सराओं से भरे किसी दिव्य लोक-समारोह जैसा भी प्रतीत होता है; युद्ध का वेग बना रहता है। → रात को दिन बना देने वाले प्रदीपों के बीच यह ‘रण-दुर्दिन’ आगे किस महावीर को निगल लेगा—यह अनिश्चितता अगले प्रसंग पर छोड़ दी जाती है।
Shlokas
Verse 1
/ अपन का बा | अफड-ए क्र त्रिषष्ट्याधिकशततमो< ध्याय: कौरवों और पाण्डवोंकी सेनाओंमें प्रदीपों (मशालों)-का प्रकाश संजय उवाच वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयावहे । तमसा संवृते लोके रजसा च महीपते
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! அந்தப் போர் கொடூர வடிவம் கொண்டு அச்சமூட்டுமாறு தீவிரமாய் நடந்தபோது, உலகமெங்கும் இருளும் தூசியும் சூழ்ந்தன. ஆகவே போர்க்களத்தில் நின்ற வீரர்கள் ஒருவரையொருவர் தெளிவாகக் காண இயலவில்லை; ஊகம், பெயர் அழைப்புகள், கூச்சல்-சைகைகள் ஆகியவற்றின் துணையால் அந்த மகாபோர் மேலும் மேலும் பெருகிச் சென்றது.
Verse 2
नापश्यन्त रणे योधा: परस्परमवस्थिता: । अनुमानेन संज्ञाभियद्धं तद् ववृधे महत्
சஞ்சயன் கூறினான்—போரில் நேருக்கு நேர் நின்றிருந்த வீரர்களும் ஒருவரையொருவர் காண இயலவில்லை. இருளும் தூசியும் மூடியதால், ஊகத்தாலும் பெயர் அழைப்புகளாலும் சைகை-கூச்சல்களாலும் போர் நடந்தது; அந்த மகாபோர் மேலும் மேலும் பெருகியது.
Verse 3
नरनागाश्चवमथनं परमं लोमहर्षणम् । द्रोणकर्णकृपा वीरा भीमपार्षतसात्यका:
சஞ்சயன் கூறினான்—மனிதரும் யானைகளும் கலந்த ஒரு உச்சமான, மயிர்க்கூச்சமூட்டும் மோதல் எழுந்தது; அது மத்தியில் கொந்தளிக்கும் மத்தனம்போல் இருந்தது. அந்த அச்சமூட்டும் மோதலின் மையத்தில் துரோணன், கர்ணன், கிருபன், பீமன், த்ருஷ்டத்யும்னன் (பார்ஷதன்), சாத்தியகி ஆகிய வீரர்கள் இருந்தனர்.
Verse 4
वध्यमानानि सैन्यानि समन्तात् तैर्महारथै:
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்த மகாரதர்கள் எல்லாத் திசைகளிலும் வெட்டிக் குவித்ததால், படைகள் நாலாபுறமும் சிதைந்து அழிவின் வழியே சரிந்தன.
Verse 5
ते सर्वतो विद्रवन्तो योधा विध्वस्तचेतना:
சஞ்சயன் கூறினான்—போரின் அதிர்ச்சியால் மனம் சிதைந்த அந்த வீரர்கள் எல்லாத் திசைகளிலும் ஓடினர்; அச்சமும் குழப்பமும் அவர்களின் ஒழுங்கை கரைத்தன.
Verse 6
महारथसहस््राणि जषघ्नुरन्योन्यमाहवे
போரின் நெருக்கடியில் ஆயிரக்கணக்கான மகாரதர்கள் ஒருவரையொருவர் வீழ்த்தினர்—போர் தன்னைத் தானே உண்ணும் கொடுஞ்சினம் போல, வீரமே பரஸ்பர அழிவாக மாறியது.
Verse 7
ततः: सर्वाणि सैन्यानि सेनागोपाश्ष भारत । व्यमुहन्त रणे तत्र तमसा संवृते सति
பின்னர், ஓ பாரதா, இருள் அனைத்தையும் மூடியபோது, அந்தப் போர்க்களத்தில் எல்லாப் படைகளும் அவர்களது தளபதிகளும் மீண்டும் படைவியூகங்களை அமைத்தனர்.
Verse 8
भरतनन्दन! तदनन्तर उस रणभूमिके तिमिराच्छन्न हो जानेपर समस्त सेनाएँ और सेनापति मोहित हो गये ।। धृतराष्ट्र रवाच तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवैर्विहतौजसाम् । अन्धे तमसि मग्नानामासीत् कि वो मनस्तदा
துருதராஷ்டிரன் கூறினான்—பாண்டவர்கள் உங்கள் வலிமையைச் சிதைத்து, நீங்கள் குருட்டிருளில் மூழ்கி குழம்பியபோது, அந்நேரம் உங்கள் மனநிலை எப்படியிருந்தது?
Verse 9
धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! जिस समय तुम सब लोग अन्धकारमें डूबे हुए थे और पाण्डव तुम्हारे बल और पराक्रमको नष्ट करके तुम्हें मथे डालते थे, उस समय तुम्हारे और उन पाण्डवोंके मनकी कैसी अवस्था थी? ।।
துருதராஷ்டிரன் கூறினான்—சஞ்சயா! நீங்கள் அனைவரும் இருளில் மூழ்கியிருந்தபோது, பாண்டவர்கள் உங்கள் வலிமையையும் வீரத்தையும் நசுக்கிக் கொண்டிருந்தபோது, என் படையினரின் மனநிலை என்ன? பாண்டவர்களின் மனநிலை என்ன? மேலும் உலகமெங்கும் இருள் சூழ்ந்திருந்தபோது, அவர்களுக்கோ என் படைக்கோ மீண்டும் ஒளி எவ்வாறு ஏற்பட்டது?
Verse 10
संजय उवाच ततः सर्वाणि सैन्यानि हतशिष्टानि यानि वै । सेनागोप्तृनथादिश्य पुनर्व्यूहमकल्पयत्
சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது படுகொலைக்குப் பின் எஞ்சியிருந்த படைகளைத் திரட்டி, படை பாதுகாவலர்களையும் தலைவர்களையும் நியமித்து, மீண்டும் புதிய படைவியூகத்தை அமைத்தான்.
Verse 11
संजयने कहा--राजन्! तदनन्तर जितनी सेनाएँ मरनेसे बची हुई थीं, उन सबको तथा सेनापतियोंको आदेश देकर दुर्योधनने उनका पुनः व्यूह-निर्माण करवाया ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! அதன் பின் மரணத்திலிருந்து தப்பியிருந்த மீதமுள்ள படைகளையும் படைத்தலைவர்களையும் ஆணையிட்டு, துரியோதனன் மீண்டும் போர்வியூஹத்தை அமைக்கச் செய்தான். முன்புறத்தில் துரோணர், பின்புறத்தில் சல்யர்; இரு பக்கங்களிலும் துரோணியின் மகன் அஸ்வத்தாமனும் சௌபலன் (சகுனி) நின்றனர். இரவில் அரசன் துரியோதனன் தானே முழுப் படையையும் காத்து உறுதிப்படுத்தி யுத்தத்திற்காக முன்னேறினான்।
Verse 12
उवाच सर्वाश्चव पदातिसड्घान् दुर्योधन: पार्थिव सान्त्वपूर्वम् । उत्सृज्य सर्वे परमायुधानि गृह्नीत हस्तैज्वलितान् प्रदीपान्
சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது அரசன் துரியோதனன் எல்லாப் பாதாள (காலாள்) படையினரையும் ஆறுதலான சொற்களால் நோக்கி கூறினான்—“வீரர்களே! உங்கள் சிறந்த ஆயுதங்களை விட்டு, கைகளில் எரியும் தீப்பந்தங்களை எடுத்துக்கொள்ளுங்கள்.”
Verse 13
ते चोदिता: पार्थिवसत्तमेन ततः प्रह्ृष्टा जगृहुः प्रदीपान् । देवर्षिगन्धर्वसुर्िसऊड्ूघा विद्याधराश्चाप्सरसां गणाश्न
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசர்களில் சிறந்தவனின் தூண்டுதலால் அவர்கள் மகிழ்ந்து தீப்பந்தங்களை எடுத்தனர். அவர்களுடன் தேவ ரிஷிகள், கந்தர்வர்கள், தேவர்கள், வித்யாதரர்கள் மற்றும் அப்சரைகளின் கூட்டங்களும் கூடச் சேர்ந்தன.
Verse 14
नागा: सयक्षोरगकिन्नराश्न हृष्टा दिविस्था जगृहुः प्रदीपान् | नृपश्रेष्ठ दुर्योधनकी आज्ञा पाकर उन पैदल सिपाहियोंने बड़े हर्षके साथ हाथोंमें मशालें ले लीं। आकाशमें खड़े हुए देवता, ऋषि, गन्धर्व, देवर्षि, विद्याधर, अप्सराओंके समूह, नाग, यक्ष, सर्प और किन्नर आदिने भी प्रसन्न होकर हाथोंमें प्रदीप ले लिये ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—வானில் நிலைத்திருந்த நாகர்கள், யக்ஷர்கள், உரகர்கள் (பாம்பினம்) மற்றும் கின்னரர்களும் மகிழ்ந்து விளக்குகளை எடுத்தனர். மேலும் திசைகளின் காவல் தேவதைகளிடமிருந்து மணமிக்க எண்ணெய் நிரம்பிய விளக்குகள் இறங்கி வருவது காணப்பட்டது.
Verse 15
सा भूय एव ध्वजिनी विभक्ता व्यरोचताग्निप्रभया निशायाम्
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்த படை மீண்டும் பிரிவுகளாக ஒழுங்குபடுத்தப்பட்டு, இரவில் தீயின் ஒளிபோல் பிரகாசித்தது.
Verse 16
रथे रथे पञज्च विदीपकास्तु प्रदीपकास्तत्र गजे त्रयक्ष
சஞ்சயன் கூறினான்—ஒவ்வொரு ரதத்திலும் ஐந்து ஐந்து தீவட்டிகள் நிறுவி எரியவிடப்பட்டன; ஒவ்வொரு யானையுடனும் மூன்று மூன்று மகாதீபங்கள் ஏற்பாடு செய்யப்பட்டன. ஒவ்வொரு குதிரைக்கும் ஒரு வலிமையான மகாதீபம் ஒதுக்கப்பட்டது. இவ்வாறு பாண்டவரும் கௌரவரும் ஒழுங்குடன் ஏற்றிய அந்த விளக்குகள் கணநேரத்தில் உமது முழுச் சேனையையும் ஒளிரச் செய்தன।
Verse 17
प्रत्यश्चमेकश्न महाप्रदीप: कृतास्तु तैः पाण्डवै: कौरवेयै: । क्षणेन सर्वे विहिता: प्रदीपा व्यादीपयन्तो ध्वजिनीं तवाशु
சஞ்சயன் கூறினான்—பாண்டவரும் கௌரவரும் ஒவ்வொரு குதிரைக்கும் ஒரு மகாதீபத்தை ஏற்பாடு செய்தனர். கணநேரத்தில் ஒழுங்காக அமைக்கப்பட்ட அந்த விளக்குகள் அனைத்தும் எரிந்து, விரைவில் உமது படையணியை ஒளிரச் செய்தன।
Verse 18
सर्वस्तु सेना व्यतिसेव्यमाना: पदातिभि: पावकतैलहस्तै: । प्रकाश्यमाना ददृशुर्निशायां यथान्तरिक्षे जलदास्तडिद्धिः
சஞ்சயன் கூறினான்—தீயும் எண்ணெயும் கையில் கொண்ட காலாட்கள் நெருக்கமாகச் சூழ்ந்து பணியாற்ற, அந்த முழுச் சேனை இரவில் தெளிவாகத் தோன்றியது—வானில் மின்னலால் ஒளிரும் மேகங்களைப் போல।
Verse 19
सब लोगोंने देखा कि मशाल और तेल हाथमें लिये पैदल सैनिकोंद्वारा सेवित सारी सेनाएँ रात्रिके समय उसी प्रकार प्रकाशित हो उठी हैं, जैसे आकाशमें बादल बिजलियोंके प्रकाशसे प्रकाशित हो उठते हैं ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—தீவட்டிகளும் எண்ணெயும் கையில் கொண்ட காலாட்கள் பணியாற்ற, அந்தப் படையணி இவ்வாறு ஒளிர்ந்தபோது, அரசே, தீயைப் போலக் கொழுந்தெழுந்து சுற்றிலும் சுடர்வீசும் துரோணர், பொன்னாடை கவசம் தரித்து, நடுவில் கதிர்மிகு சூரியனைப் போலப் பிரகாசித்தார்।
Verse 20
राजेन्द्र! सारी सेनामें प्रकाश फैल जानेपर अग्निके समान प्रतापी द्रोणाचार्य सुवर्णमय कवच धारण करके दोपहरके सूर्यकी भाँति सब ओर देदीप्यमान होने लगे ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! முழுச் சேனையிலும் ஒளி பரவியபோது, தீயைப் போன்ற வீரஒளியுடைய துரோணாசாரியர் பொன்னாலான கவசம் தரித்து, மதியச் சூரியனைப் போல எல்லாத் திசைகளிலும் பிரகாசித்தார்। அப்போது ஜாம்பூநதப் பொன்னாபரணங்களிலும், தூய கழுத்துத் தகடுகளிலும், வில்லுகளிலும், மின்னும் ஆயுதங்களிலும், அந்தத் தீவட்டிகளின் அக்கினி ஒளி பிரதிபலித்து மிளிர்ந்தது।
Verse 21
गदाश्न शैक्या: परिधघाश्न शुभ्रा रथेषु शक््त्यश्न विवर्तमाना: । प्रतिप्रभारश्मिभिराजमीढ पुनः पुन: संजनयन्ति दीपान्
சஞ்சயன் கூறினான்—அஜாமீடகுல நந்தனே! கதைகள், ஷைக்ய ஆயுதங்கள், ஒளிவிடும் பரிகங்கள், ரத-சக்திகள் சுழற்றப்பட்டபோது, தீப்பந்தங்களின் ஒளி அவற்றில் பட்டு பிரதிபலித்து, மீண்டும் மீண்டும் பல புதிய விளக்குகளை ஏற்றுவது போலத் தோன்றியது।
Verse 22
छत्राणि वालव्यजनानि खड़््गा दीप्ता महोल्काश्न तथैव राजन् | व्याघूर्णमानाश्न सुवर्णमाला व्यायच्छतां तत्र तदा विरेजु:
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! அங்கே குடைகள், சாமரங்கள், வாள்கள், எரியும் பெரும் தீக்குச்சிகள், மேலும் போரிடும் வீரர்களின் அசைந்தாடும் பொன் மாலைகள்—அவை அனைத்தும் அப்போது விளக்கொளியால் ஒளிவீசின।
Verse 23
शस्त्रप्रभाभिक्ष विराजमान दीपप्रभाभिश्च तदा बल॑ तत् प्रकाशितं चाभरणप्रभाभि- भुशं प्रकाशं नृपते बभूव
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! அப்போது ஆயுதங்களின் ஒளியும் விளக்குகளின் பிரகாசமும் உங்கள் படையை ஒளிரச் செய்தன; ஆபரணங்களின் ஜ்வலிப்பும் சேர்ந்து அது மிகுந்த பிரகாசத்துடன் திகழ்ந்தது।
Verse 24
पीतानि शस्त्राण्यसगुक्षितानि वीरावधूतानि तनुच्छदानि । दीप्तां प्रभां प्राजनयन्त तत्र तपात्यये विद्युदिवान्तरिक्षे
சஞ்சயன் கூறினான்—அங்கே மஞ்சளேறி அழுக்காலும் இரத்தத்தாலும் மாசடைந்த ஆயுதங்களும், வீரர்களால் அதிர்த்துக் குலுங்கிய உடற்கவசங்களும், விளக்குகளின் பிரதிபலிப்பை ஏற்று, வெப்பகால முடிவில் வானில் மின்னல் போல எரியும் ஒளியைப் பரப்பின।
Verse 25
प्रकम्पितानामभिघातवेगै- रभिष्नतां चापततां जवेन । वक््त्राण्यकाशन्त तदा नराणां वाय्वीरितानीव महाम्बुजानि
சஞ்சயன் கூறினான்—அடிகளின் வேகத்தால் அதிர்ந்து, தாக்கி, விரைந்து எதிரியை நோக்கிப் பாய்ந்த அந்த வீரர்களின் முகங்கள் அப்போது காற்றால் அசையும் பெரிய தாமரைகள் போல ஒளிர்ந்தன।
Verse 26
महावने दारुमये प्रदीप्ते यथा प्रभा भास्करस्यापि नश्येत् । तथा तदा<5<सीद् ध्वजिनी प्रदीप्ता महाभया भारत भीमरूपा
சஞ்சயன் கூறினான்—பரதகுலநந்தனே! உலர்ந்த மரக்கட்டைகள் நிறைந்த பெருங்காடு தீப்பற்றி எரிந்தால் அங்கே சூரியனின் ஒளியும் மங்குவது போலத் தோன்றும்; அதுபோல அச்சமயம் உன் சேனை—மிகுந்த ஒளியால் தானே எரிவதுபோல் தோன்றினாலும்—பயங்கர வடிவம் கொண்டு பேரச்சத்தை உண்டாக்கியது.
Verse 27
तत् सम्प्रदीप्तं बलमस्मदीयं निशम्य पार्थास्त्विरितास्तथैव । सर्वेषु सैन्येषु पदातिसंघा- नचोदयंस्ते5पि चक्रुः प्रदीपान्
சஞ்சயன் கூறினான்—எங்கள் படை எரியும் मशாலைகளால் ஒளிர்வதை அறிந்ததும் பார்த்தர்கள் உடனே அதேபோல் செயல்பட்டனர். தங்கள் எல்லாப் படைப்பிரிவுகளிலும் காலாட் படை அணிகளுக்கு मशாலைகளை ஏற்றுமாறு உத்தரவிட்டனர்; அவர்களும் தீபங்களை ஏற்றினர்.
Verse 28
गजे गजे सप्त कृताः प्रदीपा रथे रथे चैव दश प्रदीपा: । द्वावश्वपषछ्े परिपार्श्वतो 5न्ये ध्वजेषु चान्ये जघनेघु चान्ये
சஞ்சயன் கூறினான்—ஒவ்வொரு யானைக்கும் ஏழு தீபங்களும், ஒவ்வொரு ரதத்திற்கும் பத்து தீபங்களும் ஏற்பாடு செய்யப்பட்டன. குதிரைகளின் முதுகில் இரண்டு தீபங்கள் கட்டப்பட்டன; மேலும் பக்கவாட்டிலும், கொடிகளின் அருகிலும், ரதங்களின் பின்புறத்திலும் பிற தீபங்கள் வைக்கப்பட்டன.
Verse 29
सेनासु सर्वासु च पार्श्चतो <5न्ये पश्चात् पुरस्ताच्च समन्ततश्न । मध्ये तथान्ये ज्वलिताग्निहस्ता व्यदीपयन् पाण्डुसुतस्य सेनाम्
சஞ்சயன் கூறினான்—எல்லா படைப்பிரிவுகளிலும் சிலர் பக்கவாட்டில் இருந்து, சிலர் பின்னால் இருந்து, சிலர் முன்னால் இருந்து, சிலர் எல்லாத் திசைகளிலும் இருந்து தாக்கினர். மேலும் சிலர் நடுவில் நின்று, கைகளில் எரியும் தீக்குச்சிகளை ஏந்தி, பாண்டுவின் மகனின் சேனையை ஒளிரச் செய்தனர்.
Verse 30
सारी सेनाओंके पार्श्रभागमें, आगे, पीछे, बीचमें एवं चारों ओर भिन्न-भिन्न सैनिक चलती हुई मशालें हाथमें लेकर पाण्डुपुत्रकी सेनाको प्रकाशित करने लगे ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—இரு சேனைகளின் நடுவிலும் சிலர் கைகளில் எரியும் தீயை ஏந்தி சமமாகச் சுற்றித் திரிந்தனர். எல்லாப் படைகளிலும் காலாட் படை கூட்டங்கள் யானைகளும் ரதங்களும் உடன் கலந்தன; போர்க்களம் முழுவதும் பின்னிப் பிணைந்த அணிகள் அச்சமூட்டும் ஒளியுடன் அலைபாய்ந்தன.
Verse 31
तेन प्रदीप्तेन तथा प्रदीप्तं बल॑ तवासीदू बलवद् बलेन
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்த எரியும் பேர்தேஜஸால் உன் படையும் அப்படியே தீப்பற்றியது; மிக வலிமையான வலிமையால் அடக்கப்பட்டு, அச்சத்தால் எரிந்தது.
Verse 32
तयो: प्रभा: पृथिवीमन्तरिक्षं सर्वा व्यतिक्रम्य दिशश्व वृद्धा:
சஞ்சயன் கூறினான்—அவ்விருவரின் ஒளி அளவில்லாமல் பெருகி, பூமியையும் ஆகாயவெளியையும் கடந்து, எல்லாத் திசைகளையும் மீறி பரவியது.
Verse 33
तेन प्रकाशेन दिवं गतेन सम्बोधिता देवगणाश्न राजन्
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே, அந்த ஒளி விண்ணை எட்டியபோது, தேவர்களின் கூட்டம் விழித்தெழுந்து உணர்வுற்றது.
Verse 34
तद् देवगन्धर्वसमाकुलं च यक्षासुरेन्द्राप्सरसां गणैश्न
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்தக் காட்சி தேவர்கள், கந்தர்வர்கள் எனக் குவிந்தது; மேலும் யக்ஷர்கள், அசுரேந்திரர்கள், அப்சரஸ்களின் கூட்டங்களும் அங்கே திரண்டன.
Verse 35
रथाश्वनागाकुलदीपदीप्त॑ संरब्धयोध॑ं हतविद्रुताश्वम्
சஞ்சயன் கூறினான்—(போர்க்களம்) தேர்கள், குதிரைகள், யானைகள் எனக் கலக்கம் நிறைந்த நடுவே விளக்குகளின் ஒளியால் எரிந்து பிரகாசித்தது; வீரர்கள் கடுஞ்சினத்துடன் மோதினர், பல குதிரைகள் கொல்லப்பட்டன அல்லது அச்சத்தில் ஓடின.
Verse 36
अन्योन्यं क्षोभयामासु: सैन्यानि नृपसत्तम । उस समय अत्यन्त रोमांचकारी युद्ध हो रहा था। उसमें मनुष्य
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசர்களில் சிறந்தவனே! இரு சேனைகளும் ஒன்றையொன்று கலக்கமுறச் செய்தன. அந்தப் போர் ஆயுதக் கூட்டங்களால் அடைத்த கொடிய புயல்போல் எழுந்தது—மகாரதர்களின் மேகம்போல், அதில் யானை-குதிரைகளின் முழக்கங்கள் ஒலித்தன. அந்த ரோமாஞ்சமூட்டும் மோதலில் மனிதர், யானை, குதிரை ஆகியவை ஒன்றாகக் கலங்கி மிதிக்கப்பட்டன. ஒரு புறம் துரோணன், கர்ணன், கிருபன்—இந்த மூன்று முதன்மை வீரர்கள் போரிட்டனர்; மறுபுறம் பீமசேனன், த்ருஷ்டத்யும்னன், சாத்தியகி அவர்களை எதிர்த்து நின்றனர்.
Verse 37
तस्मिन् महाग्निप्रतिमो महात्मा संतापयन् पाण्डवान् विप्रमुख्य:
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்தப் போரில் மகாத்ம வீரன் பெருநெருப்பைப் போல எரிந்து பாண்டவர்களைச் சுட்டெரித்தான்; அவர்கள் கலங்கி முகம் திருப்புமாறு ஆனது.
Verse 38
गभस्तिभिम्मध्यगतो यथार्को वर्षात्यये तद्धदभून्नरेन्द्र
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! மழைக்கால முடிவில் தன் கதிர்களின் நடுவே நிற்கும் சூரியனைப் போல—தெளிவாகவும், பிரகாசமாகவும், ஐயமற்றவாறும்—அது தோன்றியது.
Verse 46
तमसा संवृते चैव समन्ताद् विप्रदुद्रुवु: । उन महारथियोंद्वारा उस अन्धकाराच्छन्न प्रदेशमें सब ओरसे मारी जाती हुई सेनाएँ चारों ओर भागने लगीं
சஞ்சயன் கூறினான்—எங்கும் இருள் சூழ்ந்தபோது, அந்த மகாரதர்களால் எல்லாத் திசைகளிலும் தாக்கப்பட்ட படைகள் அணிவகுப்பைச் சிதைத்து நாலாபுறமும் ஓடின.
Verse 56
अहन्यन्त महाराज धावमानाश्न संयुगे । महाराज! वे योद्धा अचेत होकर सब ओर भागते थे और भागते हुए ही उस युद्धस्थलमें मारे जाते थे
சஞ்சயன் கூறினான்—மகாராஜா! அந்தப் போரில் உணர்விழந்து நாலாபுறமும் ஓடிய வீரர்கள், ஓடிக்கொண்டிருக்கையிலேயே வெட்டுண்டு வீழ்ந்தனர்.
Verse 63
अन्धे तमसि मूढानि पुत्रस्य तव मन्त्रिते । आपके पुत्र दुर्योधनकी सलाहसे होनेवाले उस युद्धके भीतर प्रगाढ़ अन्धकारमें किंकर्तव्यविमूढ़ हुए सहस्रों महारथियोंने एक-दूसरेको मार डाला
சஞ்சயன் கூறினான்—உன் மகனின் ஆலோசனையால் எழுந்த அந்தப் போரில் அடர்ந்த இருள் சூழ்ந்தது; அதில் கடமை-அகடமை உணர்வு மங்கித் திகைத்த பல மகாரதர்கள் ஒருவரையொருவர் தாக்கி வீழ்த்தினர்.
Verse 143
विशेषतो नारदपर्वताभ्यां सम्बोध्यमाना: कुरुपाण्डवार्थम् | दिशाओंकी अधिष्ठात्री देवियोंके यहाँसे भी सुगन्धित तैलसे भरे हुए दीप वहाँ उतरते दिखायी दिये। विशेषत: नारद और पर्वत नामक मुनियोंने कौरव और पाण्डवोंकी सुविधाके लिये वे दीप जलाये थे
சஞ்சயன் கூறினான்—கௌரவரும் பாண்டவரும் நலம்பெற, குறிப்பாக நாரதரும் பர்வதரும் எனும் முனிவர்களின் தூண்டுதலால், திசைகளை ஆளும் தேவியரின் வாசஸ்தலங்களிலிருந்தும் மணமிகு எண்ணெய் நிரம்பிய விளக்குகள் அங்கே இறங்கிவந்தன. இரு தரப்புக்கும் துணையாக அந்த இரு ஞானிகளே அவ்விளக்குகளை ஏற்றினர்.
Verse 153
महाधनैराभरणैश्न दिव्यै: शस्त्रैश्न दीप्तैरपि सम्पतद्धिः । रातके समय अग्निकी प्रभासे वह सेना पुनः विभागपूर्वक प्रकाशित हो उठी। बहुमूल्य आभूषणों तथा सैनिकोंपर गिरनेवाले दीप्तिमान् दिव्यास्त्रोंस भी वह सेना बड़ी शोभा पा रही थी
சஞ்சயன் கூறினான்—இரவில் தீயின் ஒளியால் அந்தச் சேனை மீண்டும் பிரிவுகளாகத் தெளிவாகத் தோன்றியது. விலையுயர்ந்த ஆபரணங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டதும், மேலிருந்து விழும் எரியொளி கொண்ட திவ்யாஸ்திரங்களும் மின்னும் ஆயுதங்களும் பாய்ந்து ஒளிரச் செய்ததும், அந்தப் படை பயங்கரமான ஒளிச்சிறப்புடன் மேலும் பிரகாசித்தது.
Verse 162
इस प्रकार श्रीमह्याभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धविषयक एक सौ बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் துரோணபர்வத்தில், கடோத்கசவதப் பர்வத்தில், இரவுப் போரைப் பற்றிய நூற்று அறுபத்திரண்டாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 163
नरेन्द्र! जैसे शरत्कालमें मध्याह्नका सूर्य अपनी प्रखर किरणोंसे भारी संताप देता है, उसी प्रकार उस युद्धस्थलमें महान् अग्निके समान तेजस्वी महामना विप्रवर द्रोणाचार्य पाण्डवोंके लिये संतापकारी हो रहे थे ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—நரேந்திரா! சரத்காலத்தில் நண்பகல் சூரியன் தன் கடும் கதிர்களால் பெருந்தாபம் அளிப்பதுபோல், அந்தப் போர்க்களத்தில் மகா அக்கினியைப் போல் ஒளிவீசும், பெருமனத்தையுடைய, பிராமணர்களில் முதன்மையான துரோணாசாரியர் பாண்டவர்களுக்கு எரியும் துயரமாக ஆனார். இதி ஸ்ரீமஹாபாரதே துரோணபர்வணி கடோத்கசவதபர்வணி ராத்திரியுத்தே தீபோத்யோதனே த்ரிஷஷ்ட்யதிகஷததமோऽத்தியாயः।
Verse 306
व्यदीपयंस्ते ध्वजिनी प्रदीप्तां तथा बलं॑ पाण्डवेयाभिगुप्तम् । दोनों ही सेनाओंके अन्यान्य पैदल सैनिक हाथोंमें प्रदीप धारण किये दोनों ही सेनाओंके भीतर विचरण करने लगे। सारी सेनाओंके पैदलसमूह हाथी
சஞ்சயன் கூறினான்—அவர்கள் கைகளில் விளக்குகளை ஏந்தி இரு படைகளின் உள்ளே நடமாடி, உமது எரியும் கொடிப்படையையும், பாண்டு புதல்வர்கள் காத்த படையையும் ஒளிரச் செய்தனர். காலாட் படைத் தொகுதிகள் யானை, தேர்கள், குதிரைப் படைகளுடன் சேர்ந்து முழுப் படையையும் தெளிவாகக் காட்டின; ஆகவே உமது படையும் பாண்டவ-காவல் பெற்ற பிரிவும் முழுமையாகக் கண்முன் வெளிப்பட்டன.
Verse 313
भा: कुर्वता भानुमता ग्रहेण दिवाकरेणाग्निरिवाभिगुप्त: । जैसे किरणोंद्वारा सुशोभित और अपनी प्रभा बिखेरनेवाले सूर्यग्रहके द्वारा सुरक्षित अग्निदेव और भी प्रकाशित हो उठते हैं
சஞ்சயன் கூறினான்—கதிர்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டு ஒளிமிக்க சூரியனால் காக்கப்படும் அக்னி மேலும் பிரகாசிப்பதுபோல், எண்ணற்ற விளக்குகளின் ஒளியால் திகழ்ந்த பாண்டவப் படையால் உமது படையின் ஒளியும் இன்னும் உயர்ந்தது.
Verse 326
तेन प्रकाशेन भृशं प्रकाशं बभूव तेषां तव चैव सैन्यम् | उन दोनों सेनाओंका बढ़ा हुआ प्रकाश पृथ्वी
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்த ஒளியால் உமது படையும் அவர்களுடைய படையும் மிகுந்த பிரகாசம் பெற்றன. பெருகிய அந்த ஒளி பூமி, வானம், எல்லாத் திசைகளையும் தாண்டிச் சென்றதுபோல் நாலாபுறமும் பரவியது; விளக்குகளின் ஒளியால் கௌரவரும் பாண்டவரும் ஆகிய இரு படைகளும் இன்னும் தெளிவாகத் தோன்றின.
Verse 336
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा: समागमन्नप्सरसश्ष सर्वा: | राजन! स्वर्गलोकतक फैले हुए उस प्रकाशसे उद्बोधित होकर देवता
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! விண்ணுலகம்வரை பரவிய அந்த ஒளியால் விழித்தெழுந்து, தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், யக்ஷர்கள், அசுரர்கள், சித்தர்கள் ஆகிய கூட்டங்களும், எல்லா அப்சரஸ்களும் போரைக் காண அங்கே வந்து கூடினர்.
Verse 343
हतैश्न शूरैर्दिवमारुहद्धि- रायोधनं दिव्यकल्पं बभूव । देवताओं
சஞ்சயன் கூறினான்—தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், யக்ஷர்கள், அசுரர்களின் தலைவர்கள், சித்தர்கள் ஆகிய கூட்டங்களும், எல்லா அப்சரஸ்களும் நிரம்பிய அந்தப் போர்க்களம் தெய்வலோகம்போல் தோன்றியது. அங்கே வீழ்ந்த வீரர்கள் விண்ணுலகம் ஏறுவர் என்ற நம்பிக்கையால், அந்த யுத்தநிலம் மறுலோகத்தின் ஒளிவளத்தை அணிந்ததுபோல் பிரகாசித்தது.
Verse 356
महद् बल व्यूढरथाश्वनागं सुरासुरव्यूहसमं बभूव । रथ
சஞ்சயன் கூறினான்—ரதங்கள், குதிரைகள், யானைகள் நிறைந்தும், போர்வ்யூஹமாக ஒழுங்குபடுத்தப்பட்டும் இருந்த அந்தப் பெருஞ்சேனை, தேவர்கள்–அசுரர்கள் அமைத்த புகழ்பெற்ற வ்யூஹங்களைப் போலத் தோன்றியது. தீபங்களின் ஜ்வாலையால் ஒளிர்ந்து, கோபத்தால் எரியும் வீரர்களால் நிரம்பி, காயமடைந்து அச்சத்தால் ஓடும் குதிரைகளால் அடையாளம் காணப்பட்டும்—இருப்பினும் ரத–அச்வ–கஜங்களின் ஒழுங்கான வரிசைகளில் நிலைத்து—இரு தரப்புச் சேனைகளும் ஒன்றாக ஒரு மாபெரும், பயங்கரமும் வியப்பூட்டும் போர்க் காட்சியாக நின்றன.
Verse 366
शस्त्रौघवर्ष रुधिराम्बुधारं निशि प्रवृत्तं रणदुर्दिनं तत् । रातमें होनेवाला वह युद्ध मेघोंकी घटासे आच्छादित दिनके समान प्रतीत होता था। उस समय शक्तियोंका समूह प्रचण्डवायुके समान चल रहा था। विशाल रथ मेघसमूहके समान दिखायी देते थे। हाथियों और घोड़ोंके हींसने और चिग्घाड़नेका शब्द ही मानो मेघोंका गम्भीर गर्जन था। अस्त्रसमूहोंकी वर्षा ही जलकी वृष्टि थी तथा रक्तकी धारा ही जलधाराके समान जान पड़ती थी
சஞ்சயன் கூறினான்—இரவில் தொடங்கிய அந்தப் போர், மேகக் கூட்டங்கள் மூடிய பகல்போல் தோன்றியது. ஆயுதங்களின் பெருக்கம் கடும் காற்றுபோல் சீறிச் சென்றது; பெரும் ரதங்கள் மேகத் திரள்போல் நின்றன; குதிரைகளின் கத்தலும் யானைகளின் முழக்கமும் ஆழ்ந்த இடிமுழக்கம்போல் ஒலித்தது. அஸ்திரங்களின் மழை மழைப்பொழிவுபோல்; இரத்தத்தின் ஓடைகள் நீர்வெள்ளம்போல் பாய்ந்தன.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how a revered ācārya and brāhmaṇa-warrior should be treated when he withdraws from combat: the tension between tactical necessity, norms of restraint toward elders/teachers, and the ethical status of killing a disarmed opponent.
The chapter juxtaposes two registers: (1) dharma as role-based duty under war conditions and (2) dharma as higher ethical aspiration (ahiṃsā, truthfulness, equanimity). It suggests that when speech and duty are instrumentalized, the resulting moral injury destabilizes both sides, while yogic composure is portrayed as a distinct, inward resolution at life’s end.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary functions narratively through Saṃjaya’s eyewitness framing and the note that only select observers perceive Droṇa’s yogic ascent, emphasizing epistemic limits and the interpretive stakes of dharma in history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.