Mahabharata — Bhishma Parva, Shloka 4
भीष्मपर्व — अध्याय ६६: तुमुलसंग्रामवर्णनम्
The Tumult of Battle Described
सेनाका वह अनन्त वेग देवताओंके लिये भी दुःसह था। पूर्णिमाको बढ़े हुए समुद्रके समान अपार जान पड़ता था ।।
sa senā ca vah ananta-vegaḥ devatānām api duḥsahaḥ āsīt | pūrṇimāyāṃ vardhamāna-samudra iva apāraḥ pratibhāti || ratha-nāgāśva-kalilaṃ śaṅkha-dundubhi-nāditam | ananta-ratha-pādātaṃ rajasā sarvato vṛtam ||
அந்தப் படை அளவிட முடியாத வேகத்துடன் முன்னேறியது—தேவர்களுக்கே தாங்க முடியாதது—பௌர்ணமி இரவில் பெருகும் கடலைப் போல எல்லையற்றதாகத் தோன்றியது. ரதங்கள், யானைகள், குதிரைகள் என அடர்த்தியாக நிரம்பி இருந்தது; சங்குகளின் முழக்கமும் துந்துபிகளின் இடியுமாக எங்கும் ஆரவாரம். ரதங்களும் காலாட்களும் எண்ணிக்கைக்கு அப்பாற்பட்டவை; தூசி எல்லாத் திசைகளிலும் பரவி காட்சியை மறைத்தது.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse is primarily descriptive, but it implicitly warns that the sheer mass, speed, and clamor of war can overwhelm judgment. In such conditions, maintaining dharma requires inner steadiness, because external spectacle—numbers, noise, and fear—pushes people toward impulsive, dehumanizing action.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the terrifying advance of the forces: the host appears limitless like a full-moon-swollen sea, packed with chariots, elephants, horses, and innumerable foot-soldiers, roaring with conches and drums while dust rises everywhere.
Ask anything about this verse
Curious about the meaning, context, or a word? Ask, and continue the conversation in the Vedapath app.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.