Shloka 466
Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)
सम्मोहयामास स तान् कालान्तकयमोपम: । उस रणदक्षेत्रमें गजारूढ़ होकर युद्ध करनेवाले योद्धाओंके मस्तकोंको अपनी तीखी धारवाली तलवारसे काटते हुए वे अकेले ही क्रोधमें भरकर पैदल विचरते और शत्रुओंके भयको बढ़ाते थे। उन्होंने प्ररयकालीन यमराजके समान भयंकर रूप धारण करके उन सबको भयसे मोहित कर दिया था
sañjaya uvāca | sammohayāmāsa sa tān kālāntaka-yamopamaḥ |
சஞ்சயன் கூறினான்—காலாந்தக யமனைப் போலத் தோன்றி, அவன் அவர்களையெல்லாம் மயக்கத்தில் ஆழ்த்தினான். போர்க்களத்தின் நடுவே கோபம் பொங்க, தனித்தனியாகப் பாதாளமாகச் சுற்றி, பகைவரின் அச்சத்தை அதிகரித்தான்; யானைமேல் ஏறிப் போரிடும் வீரர்களின் தலைகளைத் தன் கூர்மையான வாளால் வெட்டி வீழ்த்தினான். உலகப் பிரளயத்தின் மரணதேவனைப் போன்ற பயங்கர ரூபம் கொண்டு, அவர்களை அச்சமும் குழப்பமும் ஆட்கொள்ளச் செய்தான்.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how fear and confusion can decide outcomes in war: a warrior’s terrifying presence and relentless action can break the enemy’s morale. Ethically, it reflects the Mahābhārata’s stark portrayal of kṣatriya duty—valor and violence are shown with their psychological and mortal consequences, using Yama imagery to stress the inevitability of death in battle.
Sañjaya describes a single warrior moving on foot in a rage, cutting down even elephant-mounted fighters with a sharp sword. His dreadful, death-like appearance overwhelms opponents, making them panic and lose composure, as if Yama himself had appeared at the end of time.