Shloka 65
भीष्मधनंजयद्वैरथम्
Bhīṣma–Dhanaṃjaya Duel and the Opening Clash
सदेवासुरगन्धर्वैलॉकैरपि महारथौ । वहाँ आये हुए देवता, गन्धर्व, चारण और महर्षिगण उन दोनोंका पराक्रम देखकर आपसमें कहने लगे कि ये दोनों महारथी वीर रोषावेशमें भरे हुए हैं; अतः ये देवता, असुर और गन्धर्वोसहित सम्पूर्ण लोकोंके द्वारा भी किसी प्रकार जीते नहीं जा सकते ।। ६३-६४ - आश्चर्यभूतं लोकेषु युद्धमेतन्महाद्भुतम्,सधनु: सरथ: साथश्वः प्रवपन् सायकान् रणे । यह अत्यन्त अद्भुत युद्ध सम्पूर्ण लोकोंके लिये आश्चर्यजनक घटना है। भविष्यमें ऐसे युद्ध होनेकी किसी प्रकार भी सम्भावना नहीं है। बुद्धिमान पार्थ रणभूमिमें भीष्मको कदापि जीत नहीं सकते; क्योंकि वे समरभूमिमें रथ, घोड़े और धनुषसहित उपस्थित हो बाणोंको बीजकी भाँति बो रहे हैं
sañjaya uvāca | sadevāsura-gandharva-lokair api mahārathau | tatra āgatā devatā gandharvāś cāraṇā maharṣayaś ca tayor vīryaṃ dṛṣṭvā parasparaṃ prāhuḥ—etau mahārathī vīra-rosāveśa-paripūrṇau; ataḥ sarva-lokaiḥ sadevāsuraiḥ sagandharvaiś ca kathaṃcid api na jetavyau || āścaryabhūtaṃ lokeṣu yuddham etan mahādbhutam | sadhanur sarathaḥ sāśvaḥ pravapan sāyakān raṇe | na bhaviṣyati bhūyo ’pi yuddham īdṛśam iti | buddhimān api pārtho raṇabhūmau bhīṣmaṃ kadācana na jetum arhati, yato ’sau samare ratha-aśva-dhanuḥ-samanvitaḥ bījavat sāyakān vikirati ||
சஞ்சயன் கூறினான்—தேவர்கள், அசுரர்கள், கந்தர்வர்கள் உட்பட எல்லா உலகங்களும் அந்த இருவரையும் உன்னத மகாரதர்கள் எனக் கருதின. அங்கே கூடியிருந்த தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், சாரணர்கள், மகரிஷிகள் அவர்களின் பராக்கிரமத்தைப் பார்த்து ஒருவருக்கொருவர் கூறினர்—“இந்த இரு வீரரும் வீரக் கோபத்தில் நிறைந்தவர்கள்; ஆகவே தேவர்-அசுர-கந்தர்வர் உட்பட எல்லா உலகங்களும் ஒன்றுகூடியாலும் இவர்களை எவ்விதத்திலும் வெல்ல இயலாது.” “இந்தப் போர் எல்லா உலகங்களுக்கும் வியப்பாகிய மஹாத்புதம். இனி இப்படிப் போர் மீண்டும் நிகழாது. வில், ரதம், குதிரைகள் உடன் சமரில் நின்ற பீஷ்மன் விதை விதைப்பதுபோல் அம்புகளைப் பொழிகிறான்; ஆகவே அறிவும் வீரமும் உடைய பார்த்தனும் போர்க்களத்தில் அவனை வெல்ல முடியாது.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the overwhelming force generated by disciplined martial skill combined with intense resolve, and how such power can appear ‘unconquerable’ even to cosmic observers. Ethically, it underscores the Mahābhārata’s tension: admiration for kṣatriya prowess coexists with the sobering recognition that war magnifies wrath and inevitability, drawing even the wise into limits set by circumstance and destiny.
Sañjaya reports that divine and celestial beings—gods, Asuras, Gandharvas, Cāraṇas, and seers—watch the duel and marvel at it. They declare the combat unprecedented and say that Bhīṣma, fully equipped with chariot, horses, and bow, is raining arrows so fiercely that even Arjuna (Pārtha), despite his wisdom and prowess, cannot defeat him in that moment.