Shloka 3
च्यवन-कुशिक-संवादः
Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions
भीष्म उवाच आत्मा पुत्रश्न विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्न यः । निरुक्तजश्न विज्ञेय: सुत: प्रसृतजस्तथा
bhīṣma uvāca ātmā putraḥ vijñeyaḥ tasyānantara-jaḥ yaḥ | nirukta-jaḥ vijñeyaḥ sutaḥ prasṛta-jaḥ tathā ||
பீஷ்மர் கூறினார்—கணவன்-மனைவி சேர்க்கையில் மூன்றாம் ஒருவரின் தலையீடு இன்றி, கணவனின் விதையிலேயே பிறந்தவன் ‘அனந்தரஜ’ (ஔரச) புத்திரன்; அவனைத் தன் ஆத்மாவெனக் கருத வேண்டும். மற்றொரு வகை ‘நிருக்தஜ’; மேலும் ‘ப்ரஸ்ருதஜ’ எனப்படும் புத்திரனும் உண்டு. (இவ்விரண்டும் க்ஷேத்ரஜ புத்திரத்தின் உபவகைகள்.)
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma outlines a dharma-based taxonomy of sons, emphasizing that the ‘anantaraja’ (aurasa) son—born solely from the husband’s seed without third-party involvement—should be regarded as one’s own self, while also acknowledging other recognized categories (niruktaja, prasritaja) within discussions of lineage and legal-ethical status.
In Anushasana Parva’s instructional setting, Bhishma is teaching norms of dharma concerning family and progeny, defining and ranking types of sons used in traditional legal-ethical discourse about lineage, rights, and social recognition.