Shloka 95
चतुर्मूर्तिश्नतुर्बाह श्वत॒र्व्यूहश्चतुर्गति: । चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात्
caturmūrtiś caturbāhuḥ śvatarvyūhaś caturgatiḥ | caturātmā caturbhāvaś caturvedavidekapāt ||
பீஷ்மர் கூறினார்—அவர் நான்கு வடிவங்களையுடையவர், நான்கு கரங்களையுடையவர், நான்கு வ்யூஹங்களால் (வாசுதேவ முதலிய) அமைந்தவர்; நான்கு வகை பரமகதியாகவும் விளங்குபவர். அவர் மனம்-புத்தி-அஹங்காரம்-சித்தம் எனும் நான்கு அந்தக்கரணங்களையுடைய ‘சதுராத்மா’; தர்மம்-அர்த்தம்-காமம்-மோக்ஷம் எனும் நான்கு புருஷார்த்தங்களின் மூலாதாரம்; நான்கு வேதங்களின் பொருளறிந்தவர்; மேலும் ‘ஏகபாத்’ என ஒரே பாதமுடையவராயினும், தம் ஒரே அಂசத்தால் முழு உலகையும் வியாபித்திருப்பவர்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse praises the Supreme as simultaneously manifold and one: manifesting in four forms and four emanations, granting four modes of liberation, grounding the four aims of human life, and yet pervading the cosmos by a single portion—teaching divine completeness, accessibility through devotion, and the integration of worldly aims with ultimate liberation.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma continues his instruction and eulogy of the Supreme (a hymn-like passage), enumerating divine attributes in compact epithets to convey the deity’s cosmic sovereignty and salvific power.