Adhyaya 120
Kīṭopākhyāna: Prajā-pālana as Kṣatra-vrata and the Attainment of Brāhmaṇya
Upa-parva: Dharma-anuśāsana (Exempla on Kṣatra-dharma, Protection of Subjects, and Karmic Ascent)
Bhīṣma narrates to Yudhiṣṭhira an exemplum concerning a being described as a kīṭa who undertakes extensive tapas while remembering kṣatra-dharma. Observing this discipline, Vyāsa approaches and instructs that the true kṣātra-vrata is the protection of beings (bhūta-paripālana) and the proper governance of subjects (prajā-pālana), including discerning auspicious and inauspicious actions and administering benefits and purificatory measures accordingly. Vyāsa further advises steadfastness in one’s own dharma, asserting that relinquishing the kṣatriya embodiment through fulfilled duty leads to attainment of brāhmaṇya. After hearing and implementing this counsel, the exemplar is said to attain brāhmaṇ status in due course. Vyāsa returns to reassure him regarding the lawful operation of karmic rebirth—good deeds leading to favorable births and harmful deeds to unfavorable births—emphasizing that fear should attach not to death but to dharma-lopa. The narrative closes with the exemplar’s acknowledgment of improved well-being through dharma-rooted prosperity, followed by a result statement: he contributes to ritual and social order (symbolized by many sacrificial posts) and attains proximity to Brahmā and realization of the eternal Brahman; Bhīṣma adds a consolatory application that others who fell according to their nature attained meritorious destinations, advising against grief.
Chapter Arc: युधिष्ठिर मनुष्यों की एक विचित्र दुर्बलता पर प्रश्न उठाते हैं—जब संसार में अपूप, शाक, खाण्डव और रसयुक्त मिष्ठान उपलब्ध हैं, तब भी लोग ‘आमिष’ के लिए क्यों ललचाते हैं। → वे स्पष्ट रूप से जानना चाहते हैं: मांस न खाने के गुण क्या हैं, और मांस-भक्षण के दोष कौन-कौन से। प्रश्न केवल आहार का नहीं, जीवों के प्राण और मनुष्य की नृशंसता का बन जाता है। → अहिंसा का सर्वोच्च प्रतिपादन होता है—‘प्राणदानात् परं दानं न भूतं न भविष्यति’; और साथ ही कर्म-प्रतिफल का कठोर विधान: जो जीवित रहने की इच्छा रखने वाले प्राणियों का मांस खाते हैं, वे भी भूतों द्वारा ‘भक्ष्य’ बनते हैं—यह हिंसा का प्रत्यावर्तन है। → अध्याय अहिंसा के फल को असीम बताकर निष्कर्ष देता है—उसके गुणों का वर्णन सौ वर्षों में भी पूरा नहीं हो सकता; अतः मांस-त्याग और अहिंसा-धर्म का आश्रय ही कल्याणकारी है।
Shlokas
Verse 1
अड-#-#रू+ षोडशाधिकशततमोब<्ध्याय: मांस न खानेसे लाभ और अहिंसाधर्मकी प्रशंसा युधिछिर उवाच इमे वै मानवा लोके नृशंसा मांसगृद्धिन: । विसृज्य विविधान् भक्ष्यान् महारक्षोगणा इव
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்—பிதாமஹா! வருந்தத்தக்கது; இவ்வுலகில் மனிதர்கள் கொடூரர்களாய் மாம்சத்திற்கே ஆசைபடுகின்றனர். பலவகை நல்ல உணவுகளை விட்டுவிட்டு, பெரும் ராக்ஷசக் கூட்டங்களைப் போல மாம்சத்தின் சுவையையே நாடுகின்றனர்.
Verse 2
अपूपान् विविधाकाराज्शाकानि विविधानि च । खाण्डवान् रसयोगाजन्न तथेच्छन्ति यथा5डमिषम्
பலவடிவ அப்பூபங்கள், பலவகை கீரைகள், சாறு கலந்த இனிப்புகள்—இவற்றை அவர்கள் மாம்சத்தை நாடுவது போல நாடுவதில்லை.
Verse 3
तदिच्छामि गुणान् श्रोतुं मांसस्याभक्षणे प्रभो । भक्षणे चैव ये दोषास्तांश्वैव पुरुषर्षभ,प्रभो! पुरुषप्रवर! अतः मैं मांस न खानेसे होनेवाले लाभ और उसे खानेसे होनेवाली हानियोंको पुनः सुनना चाहता हूँ
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— ஆண்டவனே, மாம்சத்தைத் தவிர்ப்பதால் உண்டாகும் நற்குணங்களையும், மாம்சம் உண்ணுவதால் ஏற்படும் குற்றங்களையும் மீண்டும் கேட்க விரும்புகிறேன், ஓ மனிதர்களில் சிறந்தவனே।
Verse 4
सर्व तत्त्वेन धर्मज्ञ यथावदिह धर्मतः । कि च भक्ष्यमभक्ष्यं वा सर्वमेतद् वदस्व मे
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— தர்மத்தை அறிந்த பிதாமஹரே, தர்மத்தின்படி முழு உண்மையோடும் முறையான வரிசையோடும் இங்குள்ள அனைத்தையும் எனக்குச் சொல்லுங்கள். மேலும் எது உண்ணத்தக்கது, எது உண்ணத் தகாதது— அதையும் முழுவதுமாக அறிவியுங்கள்।
Verse 5
यथैतद् यादृशं चैव गुणा ये चास्य वर्जने । दोषा भक्षयतो येडपि तनमे ब्रूहि पितामह
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— பிதாமஹரே, மாம்சம் உண்மையில் என்ன, அதன் இயல்பு எத்தகையது என்பதைத் தெளிவாகச் சொல்லுங்கள். அதைத் துறப்பதால் உண்டாகும் நற்குணங்களையும், அதை உண்ணும் மனிதனுக்கு ஏற்படும் குற்றங்களையும்— அனைத்தையும் எனக்குத் தெரிவியுங்கள்।
Verse 6
भीष्म उवाच एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत | विवर्जिते तु बहवो गुणा: कौरवनन्दन । ये भवन्ति मनुष्याणां तान् मे निगदतः शृणु
பீஷ்மர் கூறினார்— மகாபாகுவே, பாரதா, நீ சொல்வது போலவே அது உண்மை. கௌரவ குலத்தின் மகிழ்வே, மாம்சத்தைத் தவிர்த்தால் மனிதருக்கு பல நற்குணங்களும் நன்மைகளும் எளிதில் கிடைக்கும்; நான் கூறுகிறேன்— கேள்।
Verse 7
स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति । नास्ति क्षुद्रतरस्तस्मात् स नृशंसतरो नर:,जो दूसरेके मांससे अपना मांस बढ़ाना चाहता है, उससे बढ़कर नीच और निर्दयी मनुष्य दूसरा कोई नहीं है
மற்றொருவரின் மாம்சத்தால் தன் மாம்சத்தை வளர்க்க விரும்புகிறவனைவிட இழிந்தவன் எவருமில்லை; அவனைவிட கொடூரமான மனிதனும் இல்லை।
Verse 8
नहि प्राणात् प्रियतरं लोके किंचन विद्यते । तस्माद् दयां नर: कुर्याद् यथा55त्मनि तथा परे
இந்த உலகில் தன் உயிர் மூச்சை விடப் பிரியமானது எதுவும் இல்லை. ஆகவே மனிதன் தன்னிடம் எவ்வாறு இரக்கம் விரும்புகிறானோ, அதேபோல் பிறரிடமும் இரக்கம் காட்ட வேண்டும்.
Verse 9
शुक्राच्च तात सम्भूतिर्मांसस्येह न संशय: । भक्षणे तु महान् दोषो निवृत्त्या पुण्यमुच्यते
மகனே, இங்கு மாம்சம் விந்துவிலிருந்து உண்டாகிறது என்பதில் ஐயமில்லை. ஆனால் மாம்சம் உண்ணுதல் பெரும் குற்றம்; ஆகவே அதிலிருந்து விலகுதலிலேயே புண்ணியம் கூறப்படுகிறது, பிள்ளையே.
Verse 10
न हातः सदृशं किंचिदिह लोके परत्र च । यत् सर्वेष्विह भूतेषु दया कौरवनन्दन,कौरवनन्दन! इस लोक और परलोकमें इसके समान दूसरा कोई पुण्यकार्य नहीं है कि इस जगतमें समस्त प्राणियोंपर दया की जाय
கௌரவகுல மகிழ்வே, இவ்வுலகிலும் மறுலகிலும் இதற்கு ஒப்பான புண்ணியச் செயல் வேறில்லை—இந்த உலகில் உள்ள எல்லா உயிர்களிடமும் கருணை காட்டுதலே அது.
Verse 11
न भयं विद्यते जातु नरस्येह दयावत: । दयावतामिमे लोका: परे चापि तपस्विनाम्
இவ்வுலகில் கருணையுள்ள மனிதனுக்கு எப்போதும் அச்சம் இல்லை. கருணையுடையவர்களுக்கும் தவம் மேற்கொள்ளும் தபஸ்விகளுக்கும் இவ்வுலகமும் மறுலகமும் இரண்டும் நலமாய், இன்பமாய் அமையும்.
Verse 12
अहिंसालक्षणो धर्म इति धर्मविदो विदु: । यदहिंसात्मकं कर्म तत् कुर्यादात्मवान् नर:,धर्मज्ञ पुरुष यह जानते हैं कि अहिंसा ही धर्मका लक्षण है। मनस्वी पुरुष वही कर्म करे, जो अहिंसात्मक हो
தர்மத்தை அறிந்தோர், அகிம்சையே தர்மத்தின் அடையாளம் என்று அறிவர். ஆகவே தன்னடக்கம் கொண்ட, பொறுப்புணர்வுள்ள மனிதன் அகிம்சையை அடிப்படையாகக் கொண்ட செயலையே செய்ய வேண்டும்.
Verse 13
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति दयापर: । अभयं तस्य भूतानि ददतीत्यनुशुश्रुम,जो दयापरायण पुरुष सम्पूर्ण भूतोंको अभयदान देता है, उसे भी सब प्राणी अभयदान देते हैं। ऐसा हमने सुन रखा है
பீஷ்மர் கூறினார்—கருணையில் நிலைத்து எல்லா உயிர்களுக்கும் அச்சமின்மையை அளிப்பவன் குறித்து, எல்லா உயிர்களும் மாறாக அவனுக்கும் அச்சமின்மையை அளிப்பதாக நாம் கேட்டுள்ளோம்; இதுவே பெற்ற மரபு.
Verse 14
क्षतं च स्खलितं चैव पतितं कृष्टमाहतम् । सर्वभूतानि रक्षन्ति समेषु विषमेषु च
பீஷ்மர் கூறினார்—காயமடைந்தவன், தடுமாறுபவன், விழுந்தவன், நீரோட்டத்தில் இழுத்துச் செல்லப்படுபவன், அடிபட்டவன்—அல்லது பாதுகாப்பான நிலையிலோ ஆபத்தான நிலையிலோ எவ்விதமாக இருந்தாலும்—அவனை எல்லா உயிர்களும் காக்கின்றன.
Verse 15
नैनं ब्यालमृगा घ्नन्ति न पिशाचा न राक्षसा: । मुच्यते भयकालेषु मोक्षयेद् यो भये परान्
பீஷ்மர் கூறினார்—பிறரை அச்சத்திலிருந்து விடுவிப்பவனை கொடிய மிருகங்கள் கொல்லாது; பிசாசுகளும் ராட்சசர்களும் அவனைத் தாக்கமாட்டார்கள். அச்சத்தின் காலம் வந்தால் அவனும் அதிலிருந்து விடுபடுவான்.
Verse 16
प्राणदानात् परं दानं न भूतं न भविष्यति । न हात्मन: प्रियतरं किंचिदस्तीह निश्चितम्
பீஷ்மர் கூறினார்—உயிர்தானத்தை விட உயர்ந்த தானம் முன்பு இல்லை; இனியும் இருக்காது. ஏனெனில் இங்கே உறுதி: தன் உயிரைவிட ஒருவருக்கு பிரியமானது வேறொன்றுமில்லை.
Verse 17
अनिष्ट सर्वभूतानां मरणं नाम भारत । मृत्युकाले हि भूतानां सद्यो जायति वेपथु:,भरतनन्दन! किसी भी प्राणीको मृत्यु अभीष्ट नहीं है; क्योंकि मृत्युकालमें सभी प्राणियोंका शरीर तुरंत काँप उठता है
பீஷ்மர் கூறினார்—ஓ பாரதா! மரணம் எல்லா உயிர்களுக்கும் விரும்பத்தகாததே; ஏனெனில் மரண நேரத்தில் உயிர்களின் உடலில் உடனே நடுக்கம் எழுகிறது.
Verse 18
जातिजन्मजरादु:खैरनित्यं संसारसागरे | जन्तव: परिवर्तन्ते मरणादुद्धिजन्ति च
சம்சாரக் கடலில் எல்லா உயிர்களும் கர்ப்பவாசம், பிறப்பு, முதுமை ஆகிய துயர்களால் இடையறாது வதைக்கப்பட்டு சுழன்று கொண்டே இருக்கின்றன; மேலும் மரணப் பயத்தால் எப்போதும் கலங்குகின்றன।
Verse 19
गर्भवासेषु पच्यन्ते क्षाराम्लकटुकै रसै: । मूत्रस्वेदपुरीषाणां परुषैर्भुशदारुणै:
கர்ப்பவாசத்தில் உயிர்கள் காரம், புளிப்பு, கசப்பு ஆகிய ரசங்களால் ‘சமைக்கப்படுவது’ போல வதைக்கப்படுகின்றன; மேலும் சிறுநீர், வியர்வை, மலம் ஆகியவற்றின் மிகக் கடினமான, கூர்மையான, கொடூரமான அசுத்தங்களால் துன்புறுகின்றன।
Verse 20
गर्भमें आये हुए प्राणी मल-मूत्र और पसीनोंके बीचमें रहकर खारे, खट्टे और कड़वे आदि रसोंसे, जिनका स्पर्श अत्यन्त कठोर और दुःखदायी होता है, पकते रहते हैं, जिससे उन्हें बड़ा भारी कष्ट होता है ।।
கர்ப்பத்தில் புகுந்த உயிர்கள் மலம், சிறுநீர், வியர்வை ஆகியவற்றின் நடுவே இருந்து, உப்பு, புளிப்பு, கசப்பு முதலிய ரசங்களின் மிகக் கடினமான, துயர்தரும் தொடுதலால் ‘சமைக்கப்படுவது’ போல வதைக்கப்படுகின்றன; அதனால் பெரும் வேதனை அடைகின்றன। பிறந்த பின்னரும் அவை பிறர்க்கு அடிமைதான்—மீண்டும் மீண்டும் ஆயுதங்களால் வெட்டப்படுகின்றன; துன்பங்களால் ‘வேகவைக்கப்படுகின்றன’; மாமிச ஆசையுடைய உயிர்களின் இந்த அசஹாயம் கண்கூடாகத் தெரிகிறது।
Verse 21
कुम्भीपाके च पच्यन्ते तां तां योनिमुपागता: । आक्रम्य मार्यमाणाश्ष भ्राम्यन्ते वै पुन: पुन:
தம் பாவங்களின் காரணமாக அவர்கள் கும்பீபாக நரகத்தில் ‘வேகவைக்கப்படுகின்றனர்’; பின்னர் பல்வேறு யோனிகளில் பிறந்து மீண்டும் மீண்டும் தாக்கப்பட்டு கொல்லப்படுகின்றனர்—இவ்வாறு அவர்கள் மறுமறுமாக சம்சாரச் சக்கரத்தில் அலைகின்றனர்।
Verse 22
नात्मनो<स्ति प्रियतर: पृथिवीमनुसृत्य ह । तस्मात् प्राणिषु सर्वेषु दयावानात्मवान् भवेत्
இந்த உலகில் ஒருவனுக்குத் தன் ஆத்மாவை விடப் பிரியமானது எதுவும் இல்லை. ஆகையால் எல்லா உயிர்களிடமும் கருணையுடன் இருந்து, தன்னடக்கத்துடன் வாழ வேண்டும்—பிறரைத் தன் ஆத்மாவாகவே எண்ண வேண்டும்।
Verse 23
सर्वमांसानि यो राजन् यावज्जीवं न भक्षयेत् । स्वर्गे स विपुल स्थान प्राप्त॒ुयान्नात्र संशय:
பீஷ்மர் கூறினார்— ஓ அரசே! வாழ்நாள் முழுவதும் எந்த உயிரின் மாம்சத்தையும் உண்ணாதவன், சொர்க்கத்தில் உயர்ந்தும் விரிந்தும் உள்ள பதவியை அடைவான்— இதில் ஐயமில்லை.
Verse 24
ये भक्षयन्ति मांसानि भूतानां जीवितैषिणाम् । भक्ष्यन्ते तेडपि भूतैस्तैरिति मे नास्ति संशय:
பீஷ்மர் கூறினார்— உயிர்வாழ விரும்பும் உயிர்களின் மாம்சத்தை உண்ணுபவர்கள், மற்றொரு பிறவியில் அதே உயிர்களாலேயே உண்ணப்படுவர்— இதில் எனக்கு ஐயமில்லை.
Verse 25
मां स भक्षयते यस्माद् भक्षयिष्ये तमप्यहम् । एतन्मांसस्य मांसत्वमनुबुद्ध्यस्व भारत
பீஷ்மர் கூறினார்— “அவன் என்னை உண்ணுவதால், நானும் அவனை உண்ணுவேன்.” ஓ பாரதா! இதுவே மாம்சத்தின் ‘மாம்சத்துவம்’; இதன் பொருளை உணர்க.
Verse 26
घातको वध्यते नित्यं तथा वध्यति भक्षिता । आक्रोष्टा क्रुध्यते राजंस्तथा द्वेष्यत्वमाप्तुते
பீஷ்மர் கூறினார்— ஓ அரசே! கொலையாளி எப்போதும் பதில்கொலையில் கொல்லப்படுவான்; உண்ணப்பட்டவன் உண்ணுபவனையும் கொல்லுவான். மேலும் பிறரை இகழ்பவன், பிறரின் கோபத்துக்கும் வெறுப்புக்கும் இலக்காகிறான்.
Verse 27
येन येन शरीरेण यद् यत् कर्म करोति यः । तेन तेन शरीरेण तत्तत् फलमुपाश्षुते,जो जिस-जिस शरीरसे जो-जो कर्म करता है, वह उस-उस शरीरसे भी उस-उस कर्मका फल भोगता है
பீஷ்மர் கூறினார்— மனிதன் எந்த எந்த உடலால் எந்த எந்த செயலைச் செய்கிறானோ, அதே அதே உடலாலேயே அந்த அந்தச் செயலின் பலனை அனுபவிக்கிறான்.
Verse 28
अहिंसा परमो धर्मस्तथाहिंसा परो दम: । अहिंसा परमं दानमहिंसा परम तप:
பீஷ்மர் கூறினார்—அஹிம்சையே பரம தர்மம்; அதுபோல அஹிம்சையே பரம தமம் (சுயக்கட்டுப்பாடு). அஹிம்சையே பரம தானம்; அஹிம்சையே பரம தவம்.
Verse 29
अहिंसा परम धर्म है, अहिंसा परम संयम है, अहिंसा परम दान है और अहिंसा परम तपस्या है ।।
பீஷ்மர் கூறினார்—அஹிம்சையே பரம தர்மமும் பரம சுயக்கட்டுப்பாடும். அஹிம்சையே பரம தானமும் பரம தவமும். அஹிம்சையே பரம யாகமும்; அஹிம்சையே பரம பலனும். அஹிம்சையே பரம நண்பனும்; அஹிம்சையே பரம இன்பமும்.
Verse 30
सर्वयज्ञेषु वा दानं॑ सर्वतीर्थेषु वा55प्लुतम् । सर्वदानफलं वापि नैतत्तुल्यमहिंसया
பீஷ்மர் கூறினார்—எல்லா யாகங்களிலும் அளிக்கப்படும் தானம், எல்லா தீர்த்தங்களிலும் ஆடும் நீராடல், மேலும் எல்லா தானங்களின் முழுப் பலனும்—இவை அனைத்தும் சேர்ந்தாலும் அஹிம்சைக்கு ஒப்பாகாது.
Verse 31
अहिंस्नरस्य तपो$क्षय्यमहिंसत्रो यजते सदा । अहिंस्र: सर्वभूतानां यथा माता यथा पिता
பீஷ்மர் கூறினார்—அஹிம்சையில் நிலைத்தவனின் தவம் அழியாததாகும்; அஹிம்சாவிரதன் எப்போதும் யாகத்தின் பலனைப் பெறுவான். அஹிம்சகன் எல்லா உயிர்களுக்கும் தாய்போலும் தந்தைபோலும் இருப்பான்.
Verse 32
एतत् फलमहिंसाया भूयश्नच कुरुपुंगव । न हि शक््या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि
பீஷ்மர் கூறினார்—குருபுங்கவனே! இதுவே அஹிம்சையின் பலன்; மேலும் இதைவிட அதிகம் உண்டு, குருசிறந்தவனே! அஹிம்சையால் உண்டாகும் நற்குணங்களை நூறு ஆண்டுகளிலும் முழுதாகச் சொல்ல இயலாது.
Verse 115
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें मांसभक्षणका निषेधविषयक एक सौ पंद्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் அனுஷாசனபர்வத்தில் உள்ள தானதர்மபர்வத்தில் மாம்சபட்சணத் தடை பற்றிய நூற்று பதினைந்தாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Verse 116
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अहिंसाफलकथने षोडशाधिकशततमोड<ध्याय:
இதி ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் அனுஷாசனபர்வத்தில் உள்ள தானதர்மபர்வத்தில் அஹிம்சையின் பலனை உரைக்கும் நூற்று பதினாறாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Frequently Asked Questions
Whether ascetic effort (tapas) should be pursued as withdrawal from social duty or as intensified performance of svadharma; the chapter resolves this by defining prajā-pālana as the ruler’s authentic ascetic discipline.
Dharma is operationalized as protective responsibility: fear should focus on abandoning duty (dharma-lopa), while karmic outcomes follow conduct; sustained ethical governance can function as a path of purification and elevation.
Yes. The narrative supplies an explicit results frame: through dharma-aligned conduct and Vyāsa’s instruction, the exemplar attains brāhmaṇya, contributes to ordered ritual life, and reaches Brahmā’s sphere and realization of the eternal Brahman, reinforcing the soteriological value of duty.