Shloka 45
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
सर्प! तेरे मतके अनुसार यदि दुष्टतापूर्ण कार्य करके भी कर्ता उस दोषसे लिप्त नहीं होता है
sarpa uvāca | kāryābhāve kriyā na syāt saty asaty api kāraṇe | tasmāt same 'smin hetau me vācyo hetur viśeṣataḥ ||
பாம்பு கூறியது—“பலன் இல்லாமல் செயல் நிகழ்ந்ததாகச் சொல்ல முடியாது; காரணம் இருந்தாலும். ஆகவே இவ்விஷயத்தில் நானும் (பாம்பும்) மரணமும் காரணங்களாகத் தோன்றினாலும், குற்றம் குறிப்பாகச் செயலைத் தூண்டி நடத்துகிறவனுக்கே உரியது. இந்தக் குழந்தையின் மரணத்திற்கான உண்மைக் காரணம் நானே என்று நீ நினைத்தால் அது உன் தவறு; சிந்தித்தால் தூண்டுபவன்—மரணமே—உயிரின அழிவில் குற்றவாளி, ஏனெனில் அழிவை இயக்குவது அவனே.”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes mere instrumental involvement from true moral responsibility: when multiple factors seem causal, blame should be assigned especially to the decisive instigator (the one who impels the act), not automatically to the nearest instrument.
In a debate about culpability for a child’s death, the serpent argues that although he appears to be a cause, the deeper and more decisive cause is Death, portrayed as the impelling force behind the destruction of beings; thus the serpent contests being treated as the primary offender.