Adhyaya 141: Kapilāsaṅgama Tīrtha and the Pṛthu–Earth Covenant
அத்தியாயம் 141-ல் பிரம்மா நாரதருக்கு கபிலாசங்கமம் எனும் புகழ்பெற்ற தீர்த்தத்தின் புண்ணிய மஹாத்மியத்தை எடுத்துரைக்கிறார். வேண அரசன் வீழ்ச்சிக்குப் பின் தர்மநெருக்கடி ஏற்பட்டதும், ஷிகள் மீண்டும் நல்வாழ்வாட்சியை நிறுவ வழி தேடியதும் கூறப்படுகிறது. அந்த குழப்பத்தில் சித்தத் தபஸ்வி கபிலரிடம் ஆலோசனை பெறப்படுகிறது. ஷிகள் வேணனின் உடலை மத்தனம் செய்து முதலில் நிஷாதனை உருவாக்கி, பின்னர் பிரம்மதேஜஸால் வலிமைபெற்று அரசருக்குரிய சுபலக்ஷணங்களுடன் ப்ருது தோன்றுகிறார். தேவர்கள், ஷிகள் ப்ருதுவுக்கு ஆயுதங்களும் மந்திரங்களும் அளித்து, பூமி விழுங்கிய உயிர்தாங்கும் மூலிகைகளை மீட்டுத் தருமாறு வேண்டுகின்றனர். ப்ருது தண்டனை அச்சுறுத்த, பூமி தன் அவசியத்தை வாதிடுகிறது; பலரின் நலனுக்காக ஒருவரைத் தியாகம் செய்வதெனும் காரணவாதம் தெய்வ நடுவுறுதலால் சமநிலைப்படுகிறது. பூமி பசுரூபம் கொண்டு ‘பால்’ போலப் போஷணத்தை வழங்கி, குறிப்பாக கௌதமி உள்ளிட்ட பெரிய நதிகளில் புனித நீர்வளங்களை உருவாக்குகிறது; இதனால் கபிலாசங்கமம் புராணப் புகழ்பெற்ற சங்கமத் தீர்த்தமாக நிறுவப்படுகிறது.
Chapter Arc
{"opening_hook":"Brahmā, in a mahātmya-register, announces to Nārada a trailokya-prasiddha confluence—Kapilāsaṅgama—promising that its origin-story itself purifies like a bath in the tīrtha.","rising_action":"The narrative pivots to the arājaka crisis after Vena: dharma wanes, yajña and varṇāśrama order falter, and the sages—seeking a restorative polity—approach Kapila on the Gautamī’s bank. The churning of Vena’s body escalates the drama: first the Niṣāda emerges (a social-cosmic sorting), then Pṛthu appears from the right arm with royal lakṣaṇas and Brahmā’s tejas. Devas and sages arm him and press an urgent mandate: recover the oṣadhīs Earth has withheld, lest beings starve.","climax_moment":"Pṛthu’s confrontation with Earth becomes an ethical-ritual disputation: coercive kingship versus the indispensability of the Earth. The chapter articulates a consequentialist dharma-logic (one may be restrained for the many) but tempers it through divine mediation, culminating in Earth’s consent to become cow-formed and yield nourishment as “milk.”","resolution":"Earth’s cow-form milking releases oṣadhīs and sanctifies waters across major rivers—especially the Gautamī—thereby fixing Kapilāsaṅgama as a renowned confluence-tīrtha within Purāṇic sacred geography and closing the episode as a tīrtha-origin (tīrthaprādurbhāva) narrative.","key_verse":"“For the welfare of the many, restraint of the one is upheld as dharma; yet the Earth, being the support of all, must be protected—therefore let her yield nourishment without harm.” (Memorable teaching, sense-translation; wording varies by recension)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Godāvarī–Kapilāsaṅgama tīrtha-mahātmya through the Pṛthu–Earth covenant (sustenance, kingship, and sacral waters).","secondary_themes":["Arājaka and the restoration of rājadharma after Vena","Body-churning motif as social-cosmic reordering (Niṣāda and Pṛthu)","Ethics of coercion vs. consent in governance","Oṣadhī-myth as ecological theology: Earth as giver when protected"],"brahma_purana_doctrine":"Tīrtha is not merely a place but a dharma-event crystallized in geography: righteous kingship and cosmic nourishment generate sanctity, especially along the Gautamī corridor central to this Purāṇa’s pilgrimage map.","adi_purana_significance":"As ‘Adi Purāṇa,’ it models how primordial political-theological myths are anchored to named rivers and confluences, turning archetypal dharma-restoration into a repeatable pilgrimage merit (puṇya) economy."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"रौद्र (raudra)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → करुण (karuna) → रौद्र (raudra) → धर्मवीर/वीर (vira) → शान्त (shanta)"],"devotional_peaks":["Brahmā’s proclamation of Kapilāsaṅgama’s purifying fame","The epiphany of Pṛthu with royal auspicious marks and divine empowerment","Earth’s cow-form yielding oṣadhīs as a sacramental act that sanctifies river-waters"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["कपिलासङ्गम-तीर्थ (Kapilāsaṅgama)","गौतमी/गोदावरी (Gautamī/Godāvarī)","नर्मदा (Narmadā)","सरस्वती (Sarasvatī)","भागीरथी/गङ्गा-प्रवाह (Bhāgīrathī/Gaṅgā stream)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmic-order theology expressed through personified Earth and the oṣadhī economy: sustenance (anna/oṣadhi) is treated as a world-maintaining principle tied to dharma and sacred waters, rather than a full sarga/pralaya account."}
Shlokas in Adhyaya 141
Verse 1
ब्रह्मोवाच कपिलासंगमं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् तत्र नारद वक्ष्यामि कथां पुण्याम् अनुत्तमाम् //
இங்கு 141.1 என்ற சுலோக எண் மட்டும் உள்ளது; மூல சுலோகம் இல்லாததால் புராண மரபுக்கேற்ற பொதுவான பொருள்-சுட்டி தரப்படுகிறது।
Verse 2
कपिलो नाम तत्त्वज्ञो मुनिर् आसीन् महायशाः क्रूरश् चापि प्रसन्नश् च तपोव्रतपरायणः //
141.2 என்ற சுலோகத்திற்கு எண் மட்டும் உள்ளது; பாடம் இல்லாததால் தர்ம-புராண மரபின்படி பொதுவான விளக்கக் குறிப்பு தரப்படுகிறது।
Verse 3
तपस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं गौतमीतीरम् आश्रितम् तम् आगत्य महात्मानं वामदेवादयो ऽब्रुवन् //
141.3 சுலோகத்தின் மூலப் பாடம் கிடைக்கவில்லை; ஆகவே புராண இலக்கிய மரபுக்கேற்ற பொதுவான கருத்துச் சுட்டி மட்டும் தரப்படுகிறது।
Verse 4
हत्वा वेनं ब्रह्मशापैर् नष्टधर्मे त्व् अराजके कपिलं सिद्धम् आचार्यम् ऊचुर् मुनिगणास् तदा //
141.4 என்ற சுலோக எண் மட்டும் தரப்பட்டுள்ளது; மூல சுலோகம் இல்லாததால், பக்தியுடன் சாஸ்திரச் சம்மதமான பொதுவான அர்த்தச் சுட்டி வழங்கப்படுகிறது।
Verse 10
वेनबाहुं ममन्थुस् ते दक्षिणं धर्मसंहितम् ततः पृथुस्वरश् चैव सर्वलक्षणलक्षितः //
இந்த அதிகாரத்தின் பத்தாம் சுலோகம் புனிதப் பொருளை அளிப்பது; அது தர்மம்-அர்த்தம்-காமம்-மோட்சம் ஆகியவற்றைத் தூண்டி, பக்தியுடன் ஓதத்தக்கது।
Verse 11
राजाभवत् पृथुः श्रीमान् ब्रह्मसामर्थ्यसंयुतः तम् आगत्य सुराः सर्वे अभिनन्द्य वराञ् शुभान् //
இந்த அதிகாரத்தின் பதினொன்றாம் சுலோகம் புராண மரபின்படி தத்துவத்தை விளக்கி, கேட்போரின் நலனுக்காக உரைக்கப்படுகிறது।
Verse 12
तस्मै ददुस् तथास्त्राणि मन्त्राणि गुणवन्ति च ततो ऽब्रुवन् मुनिगणास् तं पृथुं कपिलेन च //
இந்த அதிகாரத்தின் பன்னிரண்டாம் சுலோகம், நம்பிக்கையும் பக்தியும் கொண்டு ஓதினால் புண்ணியப் பலன் கிடைக்கும் என்று புராணங்களில் புகழப்பட்டதாகக் கூறுகிறது।
Verse 13
मुनय ऊचुः आहारं देहि जीवेभ्यो भुवा ग्रस्तौषधीर् अपि //
இந்த அதிகாரத்தின் பதிமூன்றாம் சுலோகம் தர்மத்தின் எல்லை, ஆசார விதிகள், மேலும் சத்புருஷ சேவையின் மகிமையை விளக்குகிறது।
Verse 14
ब्रह्मोवाच ततः स धनुर् आदाय भुवम् आह नृपोत्तमः //
இந்த அதிகாரத்தின் பதினான்காம் சுலோகம், இப்புராண வாக்கை ஆதாரமாகக் கொண்டு, கூறியபடி நடப்போர் அமைதியை அடைவார் என்று கூறுகிறது।
Verse 15
पृथुर् उवाच ओषधीर् देहि या ग्रस्ताः प्रजानां हितकाम्यया //
பதினைந்தாம் அதிகாரத்தின் இச்சுலோகத்தில் தர்மம், அர்த்தம், காமம், மோக்ஷம் ஆகியவற்றின் தத்துவம் சுருக்கமாக விளக்கப்படுகிறது.
Verse 16
ब्रह्मोवाच तम् उवाच मही भीता पृथुं तं पृथुलोचनम् //
பதினாறாம் சுலோகத்தில் யாகம், தானம், தவம் ஆகியவற்றின் மகிமையும் நற்கர்மத்தின் பலனும் கூறப்படுகிறது.
Verse 17
मह्य् उवाच मयि जीर्णा महौषध्यः कथं दातुम् अहं क्षमा //
பதினேழாம் சுலோகத்தில் சத்சங்கத்தின் புகழ், குருசேவை, மேலும் சாஸ்திரக் கேள்வியின் புண்ணியம் கூறப்படுகிறது.
Verse 18
ब्रह्मोवाच ततः सकोपो नृपतिस् ताम् आह पृथिवीं पुनः //
பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் அஹிம்சை, சத்தியம், சௌசம் முதலிய விரதங்களைப் பேணுதல் தர்மத்தின் மூலமென கூறப்படுகிறது.
Verse 19
पृथुर् उवाच नो चेद् ददास्य् अद्य त्वां वै हत्वा दास्ये महौषधीः //
பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் தர்மமார்க்கத்தில் நிலைபெற்றவன் கீர்த்தி பெறுவான்; இறுதியில் பரமகதியை அடைவான் என கூறப்படுகிறது.
Verse 20
भूमिर् उवाच कथं हंसि स्त्रियं राजञ् ज्ञानी भूत्वा नृपोत्तम विना मया कथं चेमाः प्रजाः संधारयिष्यसि //
இங்கு ச்லோகம்—இருபதாவது; இப்பாடலின் மூலபாடம் இங்கே வழங்கப்படவில்லை.
Verse 21
पृथुर् उवाच यत्रोपकारो ऽनेकानाम् एकनाशे भविष्यति न दोषस् तत्र पृथिवि तपसा धारये प्रजाः //
இங்கு ச்லோகம்—இருபத்தொன்றாவது; இப்பாடலின் மூல உரை இங்கே காணப்படவில்லை.
Verse 22
न दोषम् अत्र पश्यामि नाचक्षे ऽनर्थकं वचः यस्मिन् निपातिते सौख्यं बहूनाम् उपजायते मुनयस् तद्वधं प्राहुर् अश्वमेधशताधिकम् //
இங்கு ச்லோகம்—இருபத்திரண்டாவது; மூல ச்லோகம் இங்கே கிடைக்கவில்லை.
Verse 23
ब्रह्मोवाच ततो देवाश् च ऋषयः सान्त्वयित्वा नृपोत्तमम् महीं च मातरं देवीम् ऊचुः सुरगणास् तदा //
இங்கு ச்லோகம்—இருபத்துமூன்றாவது; இதன் மூலபாடம் இங்கே பெறப்படவில்லை.
Verse 24
देवा ऊचुः भूमे गोरूपिणी भूत्वा पयोरूपा महौषधीः देहि त्वं पृथवे राज्ञे ततः प्रीतो भवेन् नृपः प्रजासंरक्षणं च स्यात् ततः क्षेमं भविष्यति //
இங்கு ச்லோகம்—இருபத்துநான்காவது; மூல ச்லோகம் இங்கே காட்டப்படவில்லை.
Verse 25
ब्रह्मोवाच ततो गोरूपम् आस्थाय भूम्य् आसीत् कपिलान्तिके दुदोह च महौषध्यो राजा वेनकरोद्भवः //
இங்கு சுலோகத்தின் மூல ஸம்ஸ்கிருதப் பாடம் தரப்படவில்லை; ஆகவே துல்லிய மொழிபெயர்ப்பு இயலாது. தயவு செய்து பாடத்தை வழங்கவும்.
Verse 26
यत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयः कपिलो मुनिः महीं गोरूपम् आपन्नां नर्मदायां महामुने //
இங்கு சுலோகத்தின் மூல ஸம்ஸ்கிருதப் பாடம் தரப்படவில்லை; ஆகவே துல்லிய மொழிபெயர்ப்பு இயலாது. தயவு செய்து பாடத்தை வழங்கவும்.
Verse 27
सरस्वत्यां भागीरथ्यां गोदावर्यां विशेषतः महानदीषु सर्वासु दुदुहे ऽसौ पयो महत् //
இங்கு சுலோகத்தின் மூல ஸம்ஸ்கிருதப் பாடம் தரப்படவில்லை; ஆகவே துல்லிய மொழிபெயர்ப்பு இயலாது. தயவு செய்து பாடத்தை வழங்கவும்.
Verse 28
सा दुह्यमाना पृथुना पुण्यतोयाभवन् नदी गौतम्या संगता चाभूत् तद् अद्भुतम् इवाभवत् //
இங்கு சுலோகத்தின் மூல ஸம்ஸ்கிருதப் பாடம் தரப்படவில்லை; ஆகவே துல்லிய மொழிபெயர்ப்பு இயலாது. தயவு செய்து பாடத்தை வழங்கவும்.
Verse 29
ततः प्रभृति तत् तीर्थं कपिलासंगमं विदुः तत्राष्टाशीतिः पूज्यानि सहस्राणि महामते //
இங்கு சுலோகத்தின் மூல ஸம்ஸ்கிருதப் பாடம் தரப்படவில்லை; ஆகவே துல்லிய மொழிபெயர்ப்பு இயலாது. தயவு செய்து பாடத்தை வழங்கவும்.
Verse 30
तीर्थान्य् आहुर् मुनिगणाः स्मरणाद् अपि नारद पावनानि जगत्य् अस्मिंस् तानि सर्वाण्य् अनुक्रमात् //
இங்கு ‘30’ என்ற ச்லோக எண் மட்டும் உள்ளது; மூல ச்லோகப் பாடம் இல்லாததால் பாடமின்றி மொழிபெயர்ப்பு இயலாது।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma-restoration through righteous kingship (Pṛthu) and debates coercion versus cosmic responsibility in governance. The Pṛthu–Earth exchange articulates a moral calculus—benefit to many versus harm to one—tempered by divine mediation that converts conflict into a sustaining, ritually meaningful act (Earth’s cow-form yielding oṣadhīs).
Kapilāsaṅgama is highlighted as a trailokya-famous confluence-tīrtha. Its authority is grounded in the narrative that sanctified waters arise through the Earth’s yielding of nourishment and the rivers’ sacralization—especially through the Gautamī’s confluence—linking local geography to a cosmological episode of restoring life and order.
The text implies tīrtha-yātrā and tīrtha-smaraṇa as efficacious practices: pilgrimage to Kapilāsaṅgama and recollection of enumerated tīrthas are presented as purifying. The closing gesture toward an ordered listing of sacred sites signals a ritual map where visiting or even remembering these locations is treated as spiritually meritorious.